بسوی استراتژی سوسياليستی
«مجموعه تزها»
الف - دیدبان
انتشارات انترناسيوناليسم - سوئد - پائيز ۱٣٨٤
توضيح و معرفی
بسوی استراتژی سوسياليستی، مجموعه تزها استنتاجهايی است از تحقيق در حوزههای شناخت شناسی، تاريخ علوم و فلسفه و تاريخ نظری جنبش مارکسيستی. جزوه حاضر شامل گزيدههايی از تزها در حوزه سبک کار سیاسی و نظری ميباشد که بتدريج در ادبيات «تکا» مورد بحت قرار خواهند گرفت. اميد ما اين است تا همزمان با آغاز دور جديدی از انتشارات تشکيلات کارگران انترناسيوناليست، عناصر انقلابی دستاندرکار در عرصه ترجمه و پژوهش، ما را در برگردان اين متون به زبانهای زنده دنیا ياری نمايند.
تشکيلات کارگران انترناسيوناليست ـ پائيز ١٣٨٤
فهرست مطالب
فصل اول: مقدمه و توضيحات
پیشزمینهها ........................................................................................................... ٤
صورت مسئله ( پروبلماتیکها) ............................................................................... ١٧
مفاهيم و مقولات ............................................................................................... ..٢٣
فصل دوم : مجموعه تزها، مبانی سبک کار نظری سازمان کمونیستی
١- ایدئولوژی ...................................................................................................... ٢٧
٢- ایدئولوژی و علم ............................................................................................. ٣٠
٣- علوم جديد و مدرنيته ................................................................................... ٣٦
٤- گرایش اروسنتریستی علوم جدید ................ .................................................. ٣٨
٥-جدال تاریخی مارکسیسم و علوم جدید ........................................................... ٤٢
فصل سوم: مجموعه تزها، مبانی سبک کار سیاسی سازمان کمونیستی
٦- سبک کار بورژوايی، سبک کار کمونیستی ....................................................... ٤٩
٧- جنبش انترناسيوناليستی و سبک کار کمونيستی ............................................... ٥٣
٨- چپ سرمايه، هويت ژروناليستی ـ رسانهای ................................................... ٥٨
فصل چهارم : کانونهای کمونيستی
٩- بسوی تشکیل کانونهای کمونيستی ................................................................ ٦٢
فصل اول : مقدمه و توضیحات
پیش زمینهها
محافل مستقل، عروج جریان انتقادی درون جنبش کارگری
قيام سال پنجاهوهفت با رانده شدن جريان اسلامی به اريکه قدرت به شکست انجاميد. حاکميت اسلامی ايران اما فقط محصول استراتژی غرب در جنگ سرد نبود. احزاب و نيروهای چپگرای فعال در قيام نیز سهم بسزايی در تامين رهبری روحانيت و قدرتگيری آن داشتند. اين نیروها نه فقط در تامین رهبری روحانیت مرتجع، حتی در تداوم حيات نکبتبار حاکميت در سالهای بعد، نقش چشمگيری ايفا کردند. اين نقش تنها زمانی خاتمه يافت که اينان از درگاه حاکميت سرمايه، بيرون رانده شدند.
پولاريزاسيون سياسی شرایط انقلابی زمستان پنجاه و هفت، گرايشات جديدی را وارد صحنه سياست نمود. گرایشاتی که برغم غیاب یک آلترناتیو کمونیستی در صحنه سیاست در عرصه ملی و بینالمللی، کماکان تعلق طبقاتیشان را به جنبشی که از ان برخاسته بودند، یعنی جنبش کارگری، حفظ کردند.
جنبش کارگری که برغم غياب سازمان مستقل خود، نقش تعيين کنندهای در تکامل مبارزه تودهای ايفا کرده بود، نسلی از مبارزان انقلابی را به ميدان جدال کشاند. نسلی که اگر از دم تيغ حکومت اسلامی نمیگذشت، برگهای نوينی در تاريخ مبارزه طبقه کارگر رقم میزد. با این وجود این یک حقیقت تاریخی است که دراین دوره، فاکتورهاي پيشروی طبقهکارگر، درصحنه ملی و بينالمللی غايب بودند. از لحاظ عینی، جنبش انقلابی ایران در محاصره جنگ سرد و در غیاب یک اعتلای انقلابی فراملی بوقوع پیوست. از لحاظ شرایط ذهنی نیز، کل جنبشی که بنام کمونیسم عرضاندام میکرد، کماکان در اسارت بختک تاریخی ناشی از شکست انقلاب اکتبر قرار داشت. لذا آنچه بنام کمونيسم عرض اندام ميکرد، جز توليدات فکری دستگاههای دولتی برای تامين حيات سياسی جناح چپ سرمايه نبود.
اینچنین بود که جنبش انقلابی ایران در همان روزهای اوج خود به پیشواز شکست رفت. ورود خمینی به ایران که با بسیج تبلیغاتی سرسامآور مدیای غربی، تحت عنوان پرواز تاریخی، سازماندهی شد را باید مهمترین پارامتر در ارزیابی شکست قیام بهمن بشمار آورد. وقایع خونین ناشی از سرکوب لگامگسیخته سالهای شصت،آخرین دستاوردهای نیمبند قیام بهمن را از صحنه سیاسی ایران زدود.
با آغاز جنگ ایران و عراق و تسخیر فضای جامعه بوسیله میليتاريسم، صدها هزار نفر تحت سرکوب و پيگرد جمهوری اسلامی قرار گرفتند. قلع و قمع بعد از سالهای شصت، که بر متن چنین فضایی رخ داد را بايد يکی از هولناکترين قتلعامهای سرمايهداری در دهه هشتاد میلادی بشمار آورد.
در چنین شرایطی کليه نيروهای اپوزيسيون باضافه جناح چپ آن با اتخاذ موضع دفاع از جنگ، در هيئت متحدين جديد رژيماسلامی ظاهر شدند. آندسته از احزاب و سازمانهای اپوزيسيون که بعد از رانده شدن از درگاه حاکميت موضع ضد جنگ گرفتند، در گام بعد به بندوبست پنهانوآشکار با دول منطقه و یا قدرتهای جهانی پرداختند. معاملات طیف مخالف رژیم اسلامی با دولت عراق برای استقرار در مناطق مرزی و همچنین استقرار بخشی از متحدین سابق جمهوری اسلامی ، فدایی اکثریت، در افعانستان، نمونهای از چنین معاملاتی بود.
بر متن چنین اوضاعی «جریان انتقادی درون جنبش کارگری» چهره خود را اشکار کرد.[1] این جریان که متشکل از طیف ناهمگونی از محافل و گروههای مبارز برخاسته از اعتلای جنبش کارگری بود، با تجربه عملکرد احزاب وابسته به قطبهای رسمی چپ، روند سياسی نوینی را برای ارائه یک بدیل کمونیستی رقم زد.
خصوصیات و وجوه سیاسی «جریان انتقادی»
بخش معینی از نیروهای «جریان انتقادی جنبش کارگری» با سبک کار فکری و عملی متفاوت گام در راه سازماندهی خويش نهاده و در اشکال ژلاتينی متناسب با شرایط، خود را «محافل مستقل کارگری» خواندند. مفهوم مستقل در ابتدا، به معنای مستقل از احزاب موجود بود. اما رفته رفته، عبارت «محافل مستقل» بار سياسی معينی کسب کرد. مخالفت با سبک کار رايج در چپ، رد نقش تاريخی روشنفکران و قلمداد کردن آنان بعنوان خرابکاران بورژوا در جنبش کارگری، تاکيد بر استقلال نظری و تشکیلاتی سازمان سياسی کارگری، اهميت دادن به کار سيستماتيک نظری برای تدوين مواضع کمونيستی در بطن مبارزات روزمره کارگری از اهم خصوصياتی بود که اصطلاح «محافل مستقل کارگری» با خود تداعی ميکرد.
با این وصف، در نزد این محافل، برداشت واحدی از عبارت « نقش خرابکارانه روشنفکران بورژوا» وجود نداشت. برخی این «نقش خرابکارانه» را به «ساختار سلسله مراتبی حزب و سازمان» نسبت میدادند. تفکری که متاثر از نگرش شوراگرایی بود. در مقابل، برخی دیگر، ضمن تاکید بر لزوم سازمانگری و ضرورت وجود حزب کمونیستی، ریشه بحران و علل شکستهای تاکنونی جنبش کمونیستی را در ساختار اجتماعی و بافت غیرکارگری احزاب جستجو کرده و در پی بدیلی بودند که خاستگاه اجتماعی آن جنبش کارگری بوده باشد. نقطه قوت کلیه این محافل و گروهها عبارت بود از عدم اعتقاد به قطبهای سوسیالیستی موجود و طرد کلیه احزاب و سازمانهایی که در آنزمان در ایران تحت عنوان کمونیست فعالیت میکردند. این محافل اما از نقاط ضعف مشترکی نیز رنج میبردند که مهمترین آنها عبارت بود از کوتاه نگری محلیگرایانه و عدم برخورداری از افق انترناسیونالیستی.
از عدم اعتقاد به «قطبهاي سوسیالیستی موجود» تا زیر سئوال بردن نقش تاریخی «روشنفکر» فاصله چندانی نبود. اين اتفاقی نبود که «بحث بحران ایدئولوژیک» و مبحث «شکست انقلاب» در میان محافل مزبور، بلافاصله با نفی نقش انقلابی روشنفکر بهم آمیخت. مشغلههای فکری محافل مستقل در آن دوره بیشتر حول معضلاتی دور میزد که ریشه در تجارب سیاسی اینان داشت. سئوالاتی که به ظاهر ساده و پراگماتیستی جلوه میکردند، اما در کنه خود انعکاسی از معضلات تاریخی بودند که گریبانگیر کل جنبش سیاسی پرولتری در بعد از شکست انقلاب اکتبر شده بود.
معضلاتی که در تجربه سیاسی روزمره محافل مستقل کارگری در این پرسشهای ساده خلاصه میشد:
چرا کلیه احزاب طرفدار باصطلاح قطبهای کمونیستی موجود کوشیدند تا جنبش کارگری را به دنبال روی از جناحهای بورژوازی بکشانند؟ چرا با وجود این همه دانشمند و آکادمیسن و نظریه پرداز «مارکسيست» در دانشگاههای دنیا، با وجود این همه نظریه پرداز مارکسیست در سازمانهای «کمونیستی»، کلیه این احزاب و گروهها از مسائل اساسی جاری جنبش کارگری بیگانه بوده و حتی در پیشبرد همان برنامههای رفرمیستی و دمکراتیک خود، در تشتت و بحران دائمی بسر میبرند؟
چرا حتی «رادیکالترین» آنها در تندپیچهای سیاسی مبارزه، با تکان کوچکی در آغوش جناحهایی از حکومت سرمایه جای میگیرند؟ چگونه يک حزب سياسی که خود را مارکسيست ميداند، قادر ميگردد تا تمام اوقات اعضا و انتشارات خود را صرف بحث در باره تضادهای درون حکومت اسلامی و جناحها «ضد امپرياليست» آن کند؟ چطور ممکن است اکثريت جنبش عظیمی چون فدايی به يک باره به همکاری با سازمان اطلاعات مخوفترین حکومت سرمايه بپردازد؟
چطور ممکن است حزبی که ادعای مبارزه کمونيستی ميکند، دست به حمايت از مرتجعترين جناحهای سرمايه زند؟ چرا همه جناحهای چپ در ایران، انشعابات رسمی در سطوح رهبری بسوی جناحهای رسمی حاکمیت اسلامی داده و یا در بهترین حالت، موضع بورژوا رفرمیستی در قبال جناحهای حاکمیت اتخاذ کردند؟
و سرانجام چرا آندسته معدودی از گروههای چپ که دچار چنین سرنوشتی نگشتند به بندوبست با قدرتهای منطقه دست زدند؟
اين پرسشها ريشه در تجارب کارگران مبارز در سالهای بعد از شکست قیام داشت. محافل کارگری پاسخ خود را از تجارب و شناخت حسیشان استنتاج کرده و روایت جاری از کمونیسم را، روایتی بورژوايی یافتند. در نظام ارزشی جهانبینی اینان، کمونيسم علیه قدرت، علیه استثمار بود. کمونیسم مورد تجربه محافل مبارز کارگری، با قدرت و یا در پی سهیم شدن در قدرت بود. همین تجربه و شناخت حسی، زمینه مناسبی برای جهتگیری «جریان انتقادی درون جنبش کارگری» بود. از همین رو، اولین گامهای کارگران مبارز در سازمانیابی سیاسی بر این مبنا قرار داشت که استراتژی سازمانها و احزاب به اصطلاح کمونیست موجود، جز دمکراتیزه شرایط استثمار کارگران نیست.
نقد محافل کارگری به چنین روایتی از کمونیسم نیز نه با رجوع به برنامه و نظرات آنان، بلکه با تکیه بر نظام ارزشی که با نام کمونیسم بهم آمیخته بود صورت میگرفت. آنجا که «کمونیستها» نه در کنار سرکوبشدگان و استثمارشدگان، بلکه دست در دست سرکوبگران داشتند، عناصر مبارز، دیگر میلی به آگاهی از «تئوری راه رشدغیرسرمایه داری» ویا نقش تاکتیک «جبهه ضد امپریالیستی» در «ارتقاء مبارزات دمکراتیک خلقها» نداشتند. آنجا که نیروی يک سازمان باصطلاح کمونیستی صرف متقاعد ساختن کارگران برای دست کشیدن از مبارزه علیه سرمایه، به دلیل «دمکراتیک بودن مرحله انقلاب» میشد، کارگران مبارز دیگر تمایلی به دنبال کردن استدلالات تئوریک این گروهها بر سر جدولبندی طبقاتی نیروهای انقلاب نداشتند.
کلام کوتاه، تجربه مستقيم ماهیت ضدکمونیستی چپ سرمایه، لزوم مراجعه به مواضع و تئوریهای آنان را منتفی میکرد. ظهور طیفی از محافل کارگری بمثابه «جریان انتقادی درون جنبش کارگری» در بعد از شکست قیام را بايد از اين دريچه فهميد. محافلی که با اتکا بر نقد تجربی از روايت بورژوايی مارکسیسم، علیه راويان «کمونيسم بورژوايی»، علیه «دزدان چراغ بدست»، واکنشی سازش ناپذیر نشان میدادند. استنتاج سیاسی از تجارب و نقدی پراگماتیستی موجب تقابل پراگماتیستی و تجربی این جریان با احزاب و گروههای چپ میگشت.[2]
چنين واکنشی تجلی دیگری نیز داشت. یعنی طرد مکانیکی سازمانهای موجود، بدون طرد مبانی نظری آن. بدیهی است که آلترناتیو «جریان انتقادی» عبارت بود از ایجاد سازمان کمونیستی متکی بر ساختار کارگری، بدون تکیه بر تئوری انقلابی و مواضع طبقاتی.
اين امر ریشه در اعتقادات معینی داشت. اعتقاد به اينکه، اگر کارگران دست به «خودسازماندهی» میزدند، اگر طیفی از نظریه پردازان کارگر وجود میداشت، اوضاع امروز به شکل دیگری بود. از همین رو نیز، عباراتی مانند «خودسازماندهی» و «استقلال» در نزد محافل مزبور بار سیاسی معینی داشت.
این حقیقت، خط فاصلی بين اين نسل از محافل کارگری با نسل قديمیتر ايجاد میکرد. در نزد نسل گذشته که با مارکسيسم حزب توده تربیت شده بود. فعاليت سنديکايی، سنبل خودسازماندهی کارگری بود. در نزد نسل جديد اما نفی تجربی مارکسيسمهای بورژوايی، مبنای خودسازماندهی کارگری بشمار مي آمد. معنای دیگر «خودسازماندهي کارگری» تلاش کارگران برای ارائه يک آلترناتيو سازمانی در مقابل سازمانهای باصطلاح کمونيستی موجود بود.
« سازمانیابی جنبش پناهندگان ١٩٩١ و محافل مستقل »
اعتقاد محافل مستقل به ایده «خودسازماندهیکارگری» و انکار نقش تاريخی روشنفکر، ارتباط لاينفکی با يکديگر داشتند. اين رابطه، تنها در تمايل عمومی محافل کارگری در بازگشت به مارکسيسم انقلابی قابل فهم بود. این تمایل و تلاش، اما در مقابل یک مانع تاریخی قرار داشت. این مانع تاریخی عبارت بود از غیاب یک بدیل کمونیستی. ریشههای نظری و مشخصات سیاسی این مانع تاریخی از معضلات محلی یکدوره تاریخی معین در جنبش کارگری ایران فراتر میرفت. در چنین شرايطی «جریان انتقادی درون جنبش کارگری» ایران به مانند گرایشات مشابه در سطح جهانی قادر به فورموله کردن مواضع و جهت گیری خود بصورت تئوری و برنامه انقلابی نبود. در شرایطی که مارکسيسمهای بورژوایی، سیطره خود بر جنبش کارگری را تثبیت کرده و به زبان تئوری سخن ميگفتند، «جریان انتقادی کارگری» در غياب تئوری و برنامه خود، بزبان تجربه سخن میگفت.[3]
اين نيز از شوربختی نسل ما بود که این مانع تاریخی، ناکامی دیگری بر جنبش ما تحمیل ساخت. مانعی که یک فرصت تاریخی و تعیین کننده از جنبش جهانی کارگری در اواخر دهه هفتاد میلادی در منطقهای چون ایران را به باد داد. با شکست اولین جبههپیشروی کارگری در بعد از قیام و کانالیزه شدن نیروهای جوان پیشرو به سوی احزاب چپ سرمایه از یکسو و جو پلیسی از سوی دیگر، مجال تکامل و انسجام از «جریان انتقادی درون جنبشکارگری» سلب شد. بسياری در چنگ پليس گرفتار شدند و بخشی نيز به خارج از کشور مهاجرت کردند تا در هيئث ارتش ذخيره اردوی کار و اقشار تحت تبعيض سيستماتیک دولت و اتحاديههایکارگری مدل دمکراسی، همچنان پیکاری دشوار در چند سو را بهپیش برند.[4]
در شرایطی که گروههای رسمی چپ کماکان در خلوت مسائل هميشگی خويش غوطهور بودند، با خروج تدريجی برخی از محافل مزبور از ايران و سازمانيابی و فعاليت سياسی آنان در خارج، عبارت «محافل مستقل کارگری» جايگاه معينی در ادبيات و گفتارهای جناح چپ يافت. جنبش اعتراضی پناهندگان ترکيه در 1991 و سپس همگرايی فعالين اين جنبش با «انجمن کارگران پناهنده و مهاجر» اولين تجلی سياسی فعاليت « محافل مستقل کارگری» در صفوف اپوزيسيون خارج از کشور بود.
«انجمن کارگران پناهنده و مهاجر»
در نزد محافل مستقل کارگری، انجمن کارگران پناهنده و مهاجر گامی بود بسوی آلترناتيو مورد نظرشان. آلترناتيوی که هويت سياسی خود را از استقلال ساختاری و صوری از احزاب سیاسی موجود استنتاج مینمود. هم محافلی از گرايش نسل قديمی کارگران که از مارکسيسم حزب توده و فدايی سرخورده بودند و هم گرایشی از محافل مستقل کارگری، نسل جديد کارگران، که راه برون رفت از بنبست را «خودسازماندهی کارگری» ميدیدند، در انجمن کارگران پناهنده جای گرفتند. موجودیت سیاسی «انجمن کارگران پناهنده و مهاجر» در بعد از سالهای 1991 متبلور از این دوگرایش بود. هم تلاش برای بديل کمونيستی و هم تلاش برای مبدل ساختن «انجمن» به ظرف فعاليت سنديکايی (در مفهوم سوسیال دمکراتیک آن ) دورهای از حيات «انجمن» تا موقع فروپاشی آنرا رقم زد. با جدايی هيئت هماهنگی «انجمن کارگران پناهنده و مهاجر» و سر انجام بن بست و فروپاشی این حرکت، باور به خودسازماندهی کارگری بمثابه نوشداروی معضل جنبش ما، در نزد «جریان انتقادی درون جنبش کارگری» آغاز به فرو ریختن کرد. اين باور آنروی سکه نقد تجربی به چپ بود. نقدی که به جای جستار علمی علل شکست، به دریافتهای تجربی روزمره بسنده ميکرد. به جای علت اصلی، گريبان معلول را میگرفت. نقدی که علل شکست را نه در ماهيت طبقاتی و مبانی نظری احزاب، بلکه در هويت اجتماعی و ساختار آن جستجو ميکرد. نقدی که با انکار مکان تاريخی طبقاتی سازمان انقلابی به جانشينسازی آن با تشکل کارخانه ميرسيد.
در ادراک تجربی «محافل مستقل کارگری»، جای درسهای تجربه اتحاديههای کارگری مدل دمکراسی و نقش پليسی آنان در کنترل مبارزات کارخانه خالی بود. اتحاديههای کارگری ايدهآلیزه شده توسط چپ، کماکان جای خود را درنزد اينان حفظ میکرد. جای شناخت از درسهای تجارب «خودسازماندهیکارگری» و خودگردانی در يوگوسلاوی خالی بود. جای تجربه سازماندهی کارگری از نوع پيرامونی آن، «انجمن کارگران پناهنده ومهاجر»، جای تجربه تکاندهنده بندوبست فعالين سنديکايی با پليس سياسی برای فعاليت ضدکمونيستی، وسرانجام جای تجربه جدی از لومپنيسم کارگری و کارگرپرستی واپسگرايانه خالی بود. چرخش مجدد بخشی از «فعالين انجمن کارگران پناهنده و مهاجر» بسوی برنامه و تئوري، بسوی نقد روايت گرايش کار گرا از کمونيسم، محصول پر شدن اين خلاء در تجارب آخرين بازماندگان محافل مستقلکاگری برخاسته از جنبش شورایی در قیام پنجاهوهفت بود. تجاربی که سرانجام اينان را به « انتهای راه محفلیسم » سوق داد.
برخلاف توهم و پندارهای محافل مستقل کارگری، «تشکل سياسی متکی به ساختار کارگری» هيچ قابلیتی برای حرکت در مسیر کمونيسم نشان نداد. چنین تشکلی، در غیاب يک آلترناتيو برنامهای و سازمانی، بسيار سريعتر از «سازمان روشنفکران» بسوی استحاله کامل در دستگاه سیاسی حاکم شتافت. چنین تشکلی براحتی مبدل به ظرف نفوذ پلیس بورژوایی به درون صفوف مبارزان کمونیست میشد. همين تجربه موجب گشت تا آنهايی که قادر به پذیرش استدلال سادهلوحانه، معجزه «کف کارخانه» نبودند، تاريخ حرکت خود را باز بينی کنند. به پشت سر نظر افکنند و «ترازنامه» بنویسند.[5]
«پیک انترناسیونالیستی»، بسوی احیای جنبش کمونیستی
مقاله «ترازنامه و چشمانداز» نه فقط اخرین ابراز نظر «هیئت هماهنگی انجمن کارگران پناهنده و مهاجر» در نشریه «کارگر تبعیدی»، بلکه نقطه پایانی بود به یک دوره از پراگماتیسم محافل مستقل کارگری برای ایجاد بدیل کمونیستی. هدف این مقاله، نه بررسی و نقد گذشته، بلکه تسویه حسابی رادیکال با جدلهای درون انجمن کارگران پناهنده و مهاجر بود. با اين وجود گام بلندی بود بسوی برش از پراگماتیسم و محلیگرایی محافل مستقل کارگری. «ترازنامه و آینده» نگاه انتقادی ژرفی را به تجارب تا آنزمان محافل مستقل کارگری بنمایش گذاشت. نگاهی که از پرستیژ طلبی و مانورهای مرسوم گرایشات سیاسی چپ، فاصله بسیاری داشت.
چنين تجربهای بود که، تاريخ محافل مستقل کارگری را، به آخرین جرقههای تاريخی بازمانده از انقلاب اکتبر، يعنی جنبش ضعیف چپ کمونيست پيوندزد. با چنین کولهباری از تجارب و آموختهها بود که گرایش جدا شده از انجمن، نیروی خود را به کار سازمانیافته نظری برای یافتن حلقههای اصلی جهت برداشتن گام بعدی متمرکز کرد.
بدينسان فعالين این حرکت با مطالعه کسب شناخت از گروههای چپ کمونيست اروپا، برنامه پژوهشی معينی حول تاریخ تحولات نظری و سیاسی چپ اروپا و بويژه گروههای کمونیستی چپ را تدوین کرده و بر اساس مواضع سیاسی خود، مکاتبات و نشستهایی با برخی از این گروهها صورت دادند. اولین برداشتهای نظری و همچنين گامهای عملی برای تاثیرگذاری بر محافل انقلابی روشنفکر اروپایی اما نشان از ناهمواری راه داشت. بر همين اساس و پس از دوره معینی، جریان ما از تلاش برای همگرايی با اين گروهها منصرف شده و با انتشار نشریه «پیک انترناسیونالیستی» راه دیگری در پیش گرفت.
«پیک انترناسیونالیستی» و چپ کمونیست اروپا
حقيقت اين بود که از چپ کمونيست (سنت ايتاليایی آن) در بعد از دورانی بحران و تجزيه، جز موجودیت محفلی گروههای ايزوله متکی بر مواضع انقلابی کهن چیزی باقی نمانده بود. گروههایی که در مقابل اقیانوسی عظیمی از توليدات نظری دستگاه ایدئولوژیک طبقه حاکم، قادر به پیشروی در عرصه نظری و ساماندهی خود نگشته بودند. سنت آلمانی و هلندی چپ کمونیست، از نظر سیاسی کماکان اسير مواضع شوراگرايانه و از لحاظ متدولوژیک، در چنبره جناحهایی از مارکسيسم دانشگاهی گرفتار آمده بود.
نيروهای طیف چپ کمونیست که بصورت گروههای کوچک و ايزوله در کشورهای اروپايی پراکنده بودند از معضلاتی اساسی اما مشترکی رنج ميبردند. معضلاتی چون فقدان استراتژی و تاکتیک روشن، آغشتگی دردناک به اروسنتريسم، تاثير پذيری شديد از مکاتب به اصطلاح مارکسيسم غربی، مهمترین آنان بودند. رویارويی فعالين اين حرکت با چنين اوضاعی، برهان قاطعی بود برای تداوم حرکت انتقادی و ريشهیابی معضلاتی که سد راه پیشروی جنبش کمونيستی شده است.
از لحاظ اندیشه شناختی و با نقطه عزیمت از مواضع گروههای چپ کمونیست اروپا، میتوان این گروهها را به دو دسته تقسیم کرد.
دسته اول گروههايی هستند که مواضع آنان کماکان بر مبانی فکری جناح چپ انترناسيونال سوم ( چپ ايتاليا) استوار میباشد. دسته دوم گروههایی هستند که با اختلاط مواضع چپ کمونيست ایتاليا با کمونیسم شورایی و «مارکسیسمهای رادیکال» دانشگاهی، در بعد از جنبش دانشجويی ١٩٦٨ شکل گرفتهاند. بررسی دقيق تاريخ حرکت گروههای موجود در جنبش کمونیستی اروپا، حکايت از آن داشت که با بحران و تجزيه چپ ايتالیا در بعد از جنگ جهانی دوم، سمتگيری سیاسی دسته دوم، یعنی گروههای ایجاد شده در بعد از ١٩٦٨، برخلاف پوسته تئوريک مواضعشان، گامی به عقب بود. در اين روند جديد، جای رادیکاليسم دخالتگرانه چپ ايتالیا را پاسفيسم متاثر از مارکسیسم دانشگاهی و شوراگرایی گرفته بود. دردناکتر از همه اما نفوذ سنت اروسنتريسم در درون بخش قابل توجهی از این گروهها بود. امری که خود را در پوششهای اصولگرایی، کتمان میکرد. تجلی این اروسنتریسم، نگرش تحقیرآمیز روشنفکران انقلابی اروپا به جنبش کارگری غیر اروپایی و حتی فراتر از آن، تکیه غیر رسمی و شفاهی بر «گفتمان» راسیستی اختلاف فرهنگی در نحوه مواجه با جنبش کارگری و عناصر کمونیست غیر اروپایی بود.
بدینسان يکی از درسهای اين حرکت، مواجه مکرر با سنن مارکسیسمهای دانشگاهی در هدايت تحزب چپی و همچنین نقش آنان در عقب راندن گام به گام جنبش کمونیستی در بعد از شکست انقلاب اکتبر بود. امری که طی بيست و پنج سال کار نظری در شرایط مختلف، در هر دوره در هيئت و شکلی تازه در مقابل ما قد علم کرده بود.
حال دیگر مبرهن بود جنبش کمونیستی در مقابل یک معضل اساسی قرار داشته است: نفوذ چشمگیر مکاتب نظری دانشگاهی و نقش هدایتگرانه این مکاتب در رهبری فکری که به شکل جدایی میان کارکرد تئوریک و کارکرد سیاسی سازمان انقلابی تبلور یافته است.
شناخت چنین معضلی نه بر مبنای مشاهدات و مطالعات تجربی، بل که محصول کار تئوریک بیوفقه حول معضلات نظری جنبش کمونیستی و بويژه برقراری یک پیوند منطقی و نظری میان پروبلماتیکهای جنبش مارکسیستی در اروپا طی یکدهه اخیر و بحران مکاتب نظری و اکادمیستی بود. بحرانی که با نزول فلسفه ساختارگرا و سرانجام عروج پسامدرنیسم کل گستره علوم انسانی و اجتماعی را به ورطه خود کشاند. خصلت تاریخی این بحران و نقش نحلههای فکری پسامدرن در تسریع و ژرفش بیش از پیش آن، فرصت تاریخی معینی را برای پیشروی نظری جریان کمونیستی فراهم ساخته است. تهاجم پسامدرن به بنیادهای فکری علوم مدرن و پیوستن بخش عظیمی از جناح چپ اکادمیسم به این موج شاید بزرگترین جدل فکری است که مارکسیسم انقلابی را بار دیگر به چالش تاریخی فرا میخواند. انجام این وظیفه سترگ تاریخی از عهده گروههایی که خود بشدت متاثر از مارکسیسم دانشگاهی بوده و اکنون در بحران و گیجی ایدئولوژیک بسر میبرند، ساخته نیست.
مشاهده ناتوانی گروههای کمونیستی کوچک اروپا در استفاده از این فرصت تاریخی برای باز پس گیری مواضع از دست رفته دلیل دیگری بود برای حرکت مستقل جریان ما بسوی یک برنامه پژوهشی حول پروبلماتیکهای مشخص.
بدین ترتیب یکی از درسهای تجارب حرکت تا به امروز جریان ما دریافت ابعاد و مشخصات نظری و تاریخی سیطره مارکسیسم دانشگاهی و مکاتب آکادميستی، بر کل حيات جنبشی بود که در بعد از شکست قطعی انقلاب اکتبر در اواخر دهه ١٩٢٠ بدرست يا نادرست تحت عنوان مارکسیسم وجود داشت. درسهای این تجربه حاکی این حقیقت بود که سیطره ايدئولوژيک بورژوازی بر جنبش کارگری و کمونیستی، با ظهور و تکامل مارکسیسمهای دانشگاهی گره خورده است، بطوریکه اين دو روند، یعنی شکست ایدئولوژیک جنبش کمونیستی و ظهور مارکسیسم دانشگاهی بمثابه قطب هدایتگر احزاب چپ، در تقاطع تاریخی معینی به يکديگر میرسیدند. پیوند میان این دو روند تاریخی بمثابه یک از تجلیهای شکست جنبش کمونیستی، نه بر مبانی یافتههای تجربی یا استنتاجهای پراگماتیستی از همسوییهای تاریخی این روندها، بلکه متکی بر کار سیستماتیک نظری در حوزههای شناختشناسی، تاریخ علوم و فلسفه و سرانجام تاریخ جنبش کمونیستی بود.
تشکیلاتکارگرانانترناسیونالیست، بسویبدیل کمونیستی
اگر کل احزاب چپ از توليد تئوریک به معنای انقلابی آن، دست کشيده و بطور کامل تحت هدايت مارکسیسم دانشگاهی بود، گروههای چپ کمونيستی برای خلاصی از بن بست فکری و در نبود چشم انداز کمونیستی و برنامهای در مقابل امواج گيج کننده «مارکسیسمها» دست به عقب نشینی زده بودند. حیات نسلهای جديدتری که خود را با چپ کمونيسم تعريف میکردند سخت متاثر از همین «مارکسیسم» ها بود. اين همان چيزی بود که جستار برای بديل کمونيستی را در مقابل دیواری از اندیشههای سیستماتیک و جامع مکاتب بورژوایی قرار میداد.
نگاهی نزدیکتر به تاریخ تکامل تئوریها در جنبش کمونیستی نشان میداد که چنين روندی برای اولين بار رخ نميداد. همين روند بود که در دوران تاريخی پیشين، یعنی سالهای بعد از شکست انقلاب اکتبر، منجر به ظهور قدرتمند مارکسيسمهای دانشگاهی و سیطره اينان بر احزاب کمونيست سابق گشت. اکنون نيز همين روند در حال از ميدان بدر کردن آخرین جرقههای فکری و سیاسی بازمانده از انقلاب اکتبر بود.
بدین ترتيب هم تجارب سیاسی و هم دستاوردهای نظری حکایت از حقیقتی واحد داشت: يکی از جلوههای چیرگی بورژوازی بر جنبش کمونيستی و در نتيجه خلع سلاح جنبش کارگری، عروج مارکسيسمهای دانشگاهی و سیطره آنها بر حيات هرگونه تحزب و سازمانگری مارکسیستی است. به ديگر سخن، سيطره آکادميسم چپ بر جنبش کارگری یک پدیده تاریخی اجتماعی است و نه یک مانور در میدان سیاست. این روند بصورت یک مکانیسم و همچون بازتاب سیطره ایدئولوژی بورژوایی بر جنبش کارگری عمل میکند، نه همچون یک اقدام سازمانیافته و از پیش برنامهريزی شده. از همین رو نیز ما متقاعد شدیم که باید انگشت بر همین مکانیسم نهاد و آن را به بوته نقدی انقلابی سپرد.
نظريهها و سيستمهای فکری منسجم از ديوار تشکيلات و ضوابط اساسنامهای عبور کرده و در غياب يک نقد مطرح و قدرتمند کمونيستی، خود را بر گروههای سیاسی تحميل ميکنند. نظرات و ايدههای جامعه بشری بر اساس قانونمندیهای خود راه خويش را طی میکنند. قطعنامههای تشکيلاتی و احکام نظری بدون اتکا بر تحقيق و بررسی مستدل و مستند، در مقابل سيلی از پژوهشها و تئوريهای مدرن و منسجم پایداری نخواهند داشت.
معضلات متعدد پاسخ میطلبند. در جايی که چنين پاسخهایی وجود ندارند، صادرکنندگان احکام تئوريک، ناگزيرند تا برای جبران فقر نظری خويش، «مخفيانه» سراغ سفرههای رنگينتر رفته و دانه چنينی تئوريک کنند. آنگاه برای حفظ «پرستیژ» خود در تشکيلات، نتايج شتابزده دانهچينیها را همچون نوآوری مارکسيستی در جمعی معدود و ناآگاه، فرياد زنند. کاری که مبدل به يک سنت در میان فعالين سیاسی احزاب چپ در بعد از شکست انقلاب اکتبر شده است. اين يک حقيقت است که غياب يک جنبش انقلابی و کمونيستی در اوضاع کنونی، بيش از هرچيزی گواه نبود تئوری انقلابی و حتا فراتر از آن، نبود يک سنت نهادينه شده در جنبش مارکسیستی برای توليد و دفاع از تئوری انقلابی است.
دستیابی به چنين جمعبندی از فراز و فرودهای تاريخ تکامل فکری جنبش کارگری، دستاورد بزرگی برای اين حرکت بود. بازنگری روند تکامل نظری تاريخ و سیر حرکت فکری جنبش مارکسیستی، حکايت از آن داشت که خطوط و قانونمندیهای معينی در چگونگی عقبنشینی يا پيشروی نظری جنبش مارکسیستی قابل مشاهده است. قانونمندیهایی که نه فقط در ارتباط با جنبش مارکسیستی و يا احزاب چپ، بلکه در رابطه با تکامل کل انديشههای بشری نيز قابل تعميم و دفاع هستند.
گام نهادن در چنين مسيری، برای گروهی از کارگران مبارز و خودآموخته که فاقد سواد کلاسيک دبيرستانی نيز بودند، ناممکن جلوه مینمود. با این همه بر اساس جمعبندی از اخرین تجارب و تدوین ضوابط ناظر بر نحوه فعالیت سیاسی و پژوهشی گامهایی بسوی برنامه و اهداف تعیین شده برداشته شد.
امروز ، بعد از هشت سال، بايد اذعان کرد که از نگاه کمی، يعنی تعداد رفقايی که در اين مسير موفق شدند، اجرای پروژه پژوهش مارکسيستی قرين موفقيت نگشت. یکی از اهداف پروژههای واحد پژوهشی که پرورش قشری از کادرهای نظریه پرداز کارگری در بدنه و ارگان مرکزی تشکیلات کمونیستی بود تحقق نیافت. تنها تعداد معدودی از رفقای ما به اهداف يادشده نائل گشتند. این عدم موفقيت ریشه در مشخصات دوران کنونی و عقب نشینی طبقه کارگر در مبارزه علیه طبقه حاکم دارد. چنین اقدامی، آن هم توسط عدهای کارگر مبارز، اولین تجربه از نوع خود بود. اين اقدام، اگر با تجربه امروز و در شرایطی سیاسی متفاوت صورت میگرفت، میتوانست با استقبال چشمگير نسلی از مبارزان مواجه شود. اما صرفنظر از این کاستی، از نظر کيفی، اقدام «تشکیلات کارگران انترناسیونالیست» يک حرکت پرثمر در عرصه نظری و يک تجربه جديد در نهادينه کردن پژوهش مارکسيستی، همچون جزئی از حيات سازمان انقلابی بشمار میايد. این دستاوردی است که تعلق به جنبش طبقه ما دارد.
اين نوشتار گوشههایی از دستاوردهای ما در پروسه یاد شده را بصورتی بسیار موجز معرفی کرده و عزم آن دارد تا لزوم نهادينه شدن پژوهش مارکسيستی در سازمان انقلابی را، همانند دیگر استنتاجهای خود، بصورت يک پروبلماتيک نظری در پش روی جنبش مارکسیستی قرار دهد.
صورت مسئله ( تعريف پروبلماتيکها)
پیش از پرداختن به مسائل اساسی پیش روی این گفتار، توضیح یک نکته مطلوب و ضروری است. این نوشتار نه یک کار تحقیقی در حوزه مشخص، بلکه مجموعه استنتاجهایی است از تحقیقات نسبتا گسترده در حوزههای فلسفی، سیاسی و تاریخی.
شاید بتوان گفت که عمومیترین پروبلماتیکی که کلیت تزهای این نوشته بر آن استوارند، ریشه در جدلی در حوزه شناخت شناسی دارد. جدلی که با عروج پسامدرنیسم جان تازهای گرفته و به وسیعترین حوزههای فلسفی، علمی و جامعهشناسی کشیده شده است. تزهای این نوشتار تنها به بعد سیاسی این جدل، بویژه به بعد سبک کاری این جدل نظر دارد. همانگونه که از محتوا و ساختار عمومی این تزها برمیآید، بدون تن دادن به پروبلماتیکهای فورموله شده توسط نحلههای فکری ایدئولوژی حاکم، میکوشد تا از طریق بازتعریف برخی پروبلماتیکها زمینه یک جدل فکری را در خط مقدم جبهه نبرد فکری فراهم سازد.
مسئله اساسی مبحث نخست این تزها عبارت است از ارائه تبیینی روشن از ایدئولوژی، علم و مارکسیسم و رابطه آنها با یکدیگر از زاویه شناختشناسی. مفهوم ایدئولوژی توسط مکاتب نظری در چند دهه اخير تا حد اغراقامیزی پروبلماتیزه گشته است. از لحاظ شناختشناسی، این امر راه را برای ارائه یک تعریف معتدل و باصطلاح علمی از مارکسیسم گشود. از لحاظ عملی نیز، اعتبار ویژهای به مراکز و انستیتوهای علمی بورژوازی جهت ادعای پرچمداری نظریههای مارکسیستی بخشید. انعکاس سیاسی این معضل در میان احزاب سیاسی، متون کمابیش آشفتهای است که گروههای متعدد سیاسی در باره «ایدئولوژیک» بودن یا نبودن مارکسیسم منتشر میسازند. این در شرایطی است که بحث علمی بودن مارکسیسم، با تهاجم نحلههای پسامدرن به «علم» مبدل به پروبلماتیک جدیدی شده است. احزاب چپ نیز همانند جزئی از یک روند فکری- اجتماعی، موضوع این تحول بوده و نظریهپردازان واقعی این احزاب، بمثابه بخشی از ساختار اکادمیستی دستگاه اموزشی حاکم، به این موج پیوستهاند. تبارز سیاسی این تحول در دهه آتی، با عروج قطببندیهای سیاسی جدید، آشکار خواهد شد. این نوشتار بر این باور است که جنبش انترناسیونالیستی باید نقش تاریخی معینی در این جدل ایفا کرده و برای بازپس گیری مواضع پیشرو در حوزه نظری، دست به ابراز وجودی جدی در این جدال زند. تزهای مربوط به علم، ایدئولوژی و مارکسیسم بر چنین چشماندازی از روند مبارزه طبقاتی در عرصه نظری در اوضاع حاضر استوار هستند. در این معنا، ارائه این تزها، تنها مقدمهای است برای طرح مسائل اساسی.
تزهای مربوط به ایدئولوژی با تعریف و تدقیق مفهوم ایدئولوژی از مانع معضلاتی نظری که در مباحث مربوط به ایدئولوژی خلق شده عبور میکنند تا بتوانند در بحثهای آتی با «پارادایمی» که مباحث نظری دستگاه حاکم در حوزه ایدئولوژی را روی پا نگاه داشته، مواجه شوند. در «پارادایم» مربوط به مباحث ایدئولوژی یک معضل اساسی در مقابل جنبش سیاسی پرولتری قرار گرفته است. این معضل را به زبانی ساده و روشن میتوان چنین تعریف کرد:
ایا مارکسیسم ایدئولوژی است یا نظریه علمی؟ اساسا ایدئولوژی چیست و رابطه آن با علم و مارکسیسم بمثابه نظریه علمی چگونه تبیین میشود؟
زمانی در طیف چپ سرمایه سخن از ایدئولوژی پرولتری بود که «جامعهشناسی علمی» هم عنوان دیگر آن محسوب میگشت. امروز اما اغلب گروههایی که کماکان خود را کمونیست مینامند، میکوشند تا نشان دهند که مارکسیسم را نظریه «علمی» میدانند و نه ایدئولوژی. این چرخش اما ذرهای تاثیر در تکرار اسکولاستیکی مقالات و مباحث کلیشهای همین احزاب و گروهها نگذاشته است. چرخش سرپایی بسیاری از استالینیستها، مائوئیستها سابق و تروتسکیستها به برداشت آکادميستی «مارکسیسم علم است» نمونهای از همین گیجسری است.
برای انگشت نهادن به هسته اساسی این پروبلماتیک، ضروری است رابطه علم، ایدئولوژی و مارکسیسم بازتعریف شود. این پروبلماتیک اگرچه در حوزه شناخت شناسی جای دارد، اما مبارزه سیاسی و سبک کار انقلابی همواره از نتایج این جدل تاثیرات مستقیم پذیرفته است.
دامنه این پروبلماتیک از مباحث نظری انتزاعی در حوزه فلسفه و شناختشناسی فراتر رفته و معضلات مشخص مطرح در جنبش کمونیستی در حوزه استراتژی و تاکتیک انقلابی را در برمیگیرد. از این جملهاند، جدل فکری میان مدافعان خودانگیختگی انقلابی با مدافعان میان نقش سازمان و برنامه انقلابی.
از منظر مجموعه تزهای این نوشتار، مارکسیسم نه فقط علم به معنای رایج کلمه نیست، بلکه خود «علم» نیز در جامعه سرمایهداری، وجهی ایدئولوژیک دارد. فراتر از آن، در نزد تزهای این نوشتار، ایدئولوژی انقلابی، یک کارکرد علمی دارد که پاسخی است به کارکرد ایدئولوژیک «علم» در جامعه سرمایهداری.
در این معنا، مارکسیسم بمثابه ایدئولوژی انقلابی ادعای علمی بودن دارد و در مقابل، ادعای بیطرفی علم رسمی را يک ریاکاری ایدئولوژیک مینمامد. در جای دیگری، تزهای مربوط به کارکرد دوگانه مارکسیسم، در تبیین کارکرد دوگانه سازمان انقلابی تبلور مییابد. سازمان انقلابی بمثابه ابزار مبارزه سیاسی و ایدئولوژیک علیه ایدئولوژی حاکم، و سازمان انقلابی بمثابه نهاد تولید کننده و تکامل دهنده تئوری انقلابی، نهاد تکامل دهنده علم انقلابی تعریف میشود. صرفنظر از میزان موفقیت مباحث آتی در عرصه روششناسی و شناختشناسی برای اثبات صحت علمی تزهای مزبور، ادعای این تزها این است که ابزار نظری موثری برای تحلیل و بررسی تاریخ تاکنونی جنبش مارکسیستی و تکامل فکری آن مهیا میسازد. نکته این است که حتی در توضیح تاریخ جنبش مارکسیستی در نیم قرن اخیر، وجه معینی از این تزها برجسته میشود. آنجا که سخن از شکست انقلاب اکتبر و عبور احزاب کمونیست سابق به جرگه سرمایه، رانده میشود، تزها مجددا بر محور کارکرد دوگانه علم و ایدئولوژی بازمیگردند. بنابر این تزها، با آشکار شدن خطر مارکسیسم برای بورژوازی در بعد از انقلاب اکتبر، کلیه نهادهای علمی وایدئولوژیک بورژوایی برای سرکوب مارکسیسم انقلابی بسیج میشوند. از سوی دیگر با شکست انقلاب اکتبر و حاکمیت استالینیسم، پوستهای از مارکسیسم انقلابی بصورت یک «ایدئولوژی» و همچون سلسله اعتقاداتی منجمد، باقی میماند. نتیجه این روند در جنبش سیاسی، جدایی کارکرد تئوریک سازمان انقلابی، بمثابه تولید کننده و پرچمدار تئوری انقلابی، از کارکرد سیاسی وایدئولوژیک آن میباشد. این امر در زندگی سیاسی احزاب بصورت انتقال یافتن کار نظری «مارکسیستی» به نهادهای علمی و دانشگاهی، و کار سیاسی و فونکسیونری به سازمانها و احزاب سیاسی چپ تجلی مییابد.
بخش دوم مجموعه تزهای حاضر، پروبلماتیک علم، ایدئورژی و مارکسیسم را از حوزه شناخت شناسی به حوزه سیاست انتقال میدهد. در حوزه سياست، و به زبانی پراگماتيستی ميتوان تجلی اين پروبلماتيک را بسادگی چنين ترسيم کرد:
خلاء یک استراتژی نظری در شرایطی که طبقه حاکم کل دستگاه اموزشی خود را برای خلع سلاح نظری جنبش کمونیستی متمرکز ساخته است، برداشت سنتی و عقبمانده از مکان تاریخی و ساختار متدلوژیک کار نظری در نزد نیروهای انقلابی میدان را برای اعمال هژمونی ایدئولوژیک اکادمیسم باز کرده است. آکادمیسم و مارکسیسم دانشگاهی از سویی سازماندهی فکری و رهبری سیاسی چپ و احزاب ان را در دست دارد و از سوی دیگر کلیه پروبلماتیکهای جاری جنبش کارگری را از زاویه منافع طبقه حاکم بازتعریف کرده است.
سالهای سال است که سیلی از ادبیات شبه مارکسیستی ( تحت عنوان مکاتبی برای جبران ضعفهای نظری مارکسیسم و یا حتی مکاتب خالص مارکسیستی) در رقابت با مارکسیسم انقلابی، بصورت تولید انبوه روانه بازار ایدهها و نظرات میشوند. این موج تولید انبوه، هژمونی نهادهای علمی کل دستگاه آموزش رسمی را پشتوانه خود ساخته است. اتوریته دانشگاه، و علم رسمی، در غیاب حزب جهانی کارگری، و درغیاب یک نقد کمونیستی از جایگاه و کارکرد «علم» در جامعه طبقاتی، موجب تثبیت هژمونی آکادمیسم چپ بصورت یک نظام ارزشی در میان نسلهای مبارز و جوان جنبش کارگری شده و پیشروان آنان را گروه گروه بسوی ناکجاآباد یاس آوری سوق میدهد. این امر محصول این حقیقت است که پس از شکست انقلاب کارگری، تحزب چپ، تحت هدایت ایدئولوژیک آکادمیسم رسمی قرار گرفت.
آکادمیسم رسمی اعتبار خود را از خصلت علمی مارکسیسم میگیرد: «اگر مارکسیسم یک نظریه علمی است، پس این مراکز تحقیق و علم هستند که پیشروی و بازتولید آن را تضمین میکنند.»
این یک استنتاج قیاسی از خصلت علمی مارکسیسم و نقش دانشگاهها بمثابه مراکز علم و تحقیق است. در این استنتاج دو مسئله مهم نادیده گرفته میشود. اول خصلت ایدئولوژیک علوم جدید و کارکرد آن بمثابه ایدئولوژی بورژوایی. ودوم کارکرد دوگانه و تفکیکناپذیر مارکسيسم: یعنی مارکسیسم بمثابه ايدئولوژی انقلابی و مارکسیسم بمثابه نظريه علمی.
بعبارت دیگر در پس هژمونی سرسام آور مکاتب آکادمیستی، در پس کارزاری که بورژوازی با «مارکسیسم»ها علیه مارکس و جنبش کارگری راه انداخته، یک معضل، یک پروبلماتیک مهم تاریخی نهفته است. این معضل عبارت است از عدم وجود يک تبيين انقلابی از رابطه علم، ایدئولوژی و مارکسیسم.
تصوير بورژوايی از کارکرد علوم جديد، یعنی علم بمثابه بازتاب کننده حقيقت و تلاش بيطرفانه برای کشف قواعد منظم حرکت، يک تصوير ناصيحيح است. دراين تصوير، تکامل نظری جنبش انقلابی در مراکز تحقيقی و علمی در فضای دمکراتيک بورژوايی، نه فقط ممکن، بلکه يک واقعيت تاريخی است. يک رکن پايهای این تصویر، باور به نقش مترقی «مکاتب مارکسيستی و مارکسيسم دانشگاهی» است. این تصویر توهم آميز و غيرواقعی است. تصويری بدور از حقيقت که کارکرد علوم جديد بمثابه ايدئولوژی را ناديده ميانگارد.
مسئله اساسی که در پیوند با معضلات یاد شده بالا قرار دارد، مکان سیاسی آکادمیسم و مارکسیسمهای دانشگاهی است. از نگاه تزهای یاد شده، مارکسیسم همواره در یک جدل و دیالوگ دائمی با علوم اجتماعی و انسانی بسر برده است. بر سیر علوم تاثیر نهاده، و از سیر علوم تاثیر پذیرفته است. مارکسيسم از سويی کوشيده است تا قانونمندی تکامل جوامع بشری را توضيح داده و از اين زاويه ساختار اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی آنرا تشريح سازد و از سوی ديگر، نه فقط پاسخ علوم رسمی ( در پيشاپيش آن علم اقتصاد کلاسيک) مردود ميشمارد، بلکه متدلوژی و مکان تاريخی آنرا نيز به بوته نقد ميسپارد. از اين منظر، مارکسيسم اعتبار «علمی» «علم اقتصاد» و سپس ديگر علوم انسانی را به چالش فرا ميخواند و خود ادعای علمی بودن دارد. در عين حال، مارکسيسم با وارد شدن در حوزههای جدل که علوم رسمی و پاسخ به پروبلماتيک آنها، در حال يک ديالوگ با علوم رسمی بوده و از آن تاثير پذيرفته است. درست همانطور که ديگر شاخههای علوم انسانی، همواره از نحوه تکامل فيزيک و علوم طبيعی تاثير پذيرفتهاند، به همانگونه نيز مارکسيسم، بشيوه خود از اين روند متاثر بوده است. آنچه مورد تاکيد اين تزها است، اين حقيقت است که اين ديالوگ و جدل مارکسيسم با علوم رسمی، در بستر شکستهای تاريخی و عقب نشينی نظری جنبش کارگر، موجب به فراموشی سپردن، جدل ايدئولوژيک علم انقلابی با علم رسمی گشته است.
در هر حال بخشی از تزهای مزبور به استنتاجهای معین سبک کاری میپردازد که بر اساس انها، کلیه مکاتب نظری باصطلاح مارکسیستی و نهادهای تولید کننده آن همچون پلیس اندیشه محسوب میشوند. در این معنا، همانطور که قرارگاههای نظامی و پلیسی وظیفه سرکوب جنبشهای اعتراضی و برقراری نظم را دارند، انستیتوهای علمی و دانشگاهی و در پیشاپیش انها بخشهای باصطلاح مارکسیستی انها، وظیفه سرکوب تئوری انقلابی و برقراری نظم فکری در جامعه را بعهده دارند. در نتیجه، وظیفه سازمان و حزب انقلابی است که پروبلماتیکها را از نگاه و زاویه منافع طبقه کارگر بازتعریف کرده و میدان تئوری انقلابی را از سیطره پلیس اندیشه رها سازد. بر این مبنا، و با توجه به تعریف و تبیینی که از ایدئولوژی، علم و مارکسیسم بعمل آمده، سازمان انقلابی وظیفه دارد تا متدولوژی خود در کار سیاسی ایدئولوژیک را از متدولوژیاش در کار نظری و علمی، برغم وقوف بر عدم امکان جدایی خود آنهادر زندگی واقعی، تمیز دهد و بسوی تدوین متدولوژی معینی در کار تئوریک، تدوین یک سبک کار نظری منسجم، حرکت کند.
به دیگر سخن، یکی از اهداف تزهای مزبور، راندن کار تئوریک از حاشیه حیات سیاسی گروهها و سازمانهای انقلابی، به خط مقدم جبهه مبارزه و ضرورت سازماندهی پژوهش سیستماتیک مارکسیستی توسط سازمان انقلابی است. در صورت تحقق نسبی این هدف، تحول قابل توجهی در نگرش سنتی جنبش مارکسیستی به کادر سازی ایجاد خواهد شد. نگرشی که ناگزیر است تا خود را با نیازهای عصر حاضر منطبق کرده و برای پرورش نظریهپردازانی طراز اول و کارآمد در «جامعه متکی بر اطلاعات و رسانه» بکوشد.
دریافت ماهیت آکادمیسم چپ بعنوان پلیس اندیشه مترادف با کشيدن خط بطلان بر پروبلماتیکهای جناح چپ نیست. همانطور که مارکس نیز از پروبلماتیکهایی که «علم اقتصاد» وقت در پیش پای علم انقلابی قرار داده بود، چشم نپوشید. نکته بر سر توضیح مکانیسم و سوخت ساز تحزب بورژوايی در حوزه نظر و اندیشه و تفاوت آن با کارکرد سازمان انقلابی است.
اگر تزهای مربوط به ایدئولوژی و مارکسیسم و علم خط فاصلی میان کارکرد ایدئولوژیک سازمان انقلابی و کارکرد علمی ان میکشد، بخش بعدی تزها خط فاصلی میان اکادمیسم و تولید تئوری انقلابی ایجاد میکند. چرا که مطالعه تجارب تاکنونی جنبش کمونیستی نشان میدهد که محکومیت آکادمیسم بمثابه يک متد، هنوز نقد مکان تاریخی و سیاسی آن و بويژه مجهز بودن به نقشه عمل معین برای مقابله با آن نیست.
سرانجام میتوان از يک فرا پروبلماتیک سوم سخن گفت که در امتداد کلیه تزهای حوزههای پیشین، معضل را به حوزه عمل و سبک کار انتقال میدهد. پروبلماتیک این حوزه عبارت است از سبک کار سیاسی سازمان انقلابی در ایجاد نهادهای غیرحزبی در شرایط متعارف سرمایه داری. یعنی سازماندهی غیر حزبی در شرایط غیر انقلابی، شرایطی که گروههای کمونیستی بسیار کوچک و ایزوله هستند.
در این حوزه، سبک کار پارلمانتاریستی سوژه اصلی انتقاد است. این بخش به محدودیت تاریخی سبک کار احزاب کمونیست سابق اشاره کرده و آلترناتیو معینی را جانشین تشکلهای غیر حزبی سابق میسازد. آلترناتیو تزها عبارت است از ایجاد کانونهای کمونیستی توسط سازمان انقلابی در شرایط متعارف سرمایهداری، یعنی شرایط غیر انقلابی.
کانونهای کمونیستی تشکل یا هسته یا حتی جبهه هواداران سازمان به معنای مرسوم کلمه نیستند. حتی نام «کانونهای کمونیستی» نیز تنها در سطح انتزاع تئوریک به تشکلهای مورد نظر داده میشود. در حالیکه در زندگی واقعی، این تشکلها میتوانند متناسب با شرایط هر نامی بخود بگیرند.
کانونها حلقههايی هستند میان جنبش کارگری، میان تولید کنندگان و سازمان کمونیستی، میان آن بخش از جامعه که در ادبیات بورژوا «جامعه مدنی» نام دارد و سازمان کمونیستی، میان گروههای بحث و مطالعه و حوزههای تشکیلات کمونیستی. این کانونها، برغم برخورداری از ارگانیسم تشکیلاتی، هویت سیاسی جدای از سازمان کمونیستی نخواهند داشت.
کانونهای کمونیستی سنگرهای پیشروی سازمان کمونیستی در دوران حاکمیت بلامنازع ایدئولوژی طبقه حاکم و مراکز مقاومت گروههای ایزوله، بمثابه تجلی گرایش اجتماعی کمونیسم میباشند. این کانونها عرصه کار حوزههای کمونیستی بوده، اما برخلاف هستهها و حوزههای تشکیلاتی، نه بر اساس ضوابط و پلاتفرم سیاسی، بلکه بر روابط اجتماعی و طبیعی محدود اعضای آن متکی میباشند که جهت گیری عمومی سازمان کمونیستی را صحیح یافته و حامل پیام آن در زندگی و مبارزه روزمره خود میباشند.
مفاهيم و مقولات
عباراتی چون «انديشه سيستماتيک» و « روند نظری» و «شکل بندی گفتاری»، هر سه به معنی ترند فکری بکار رفتهاند. اصطلاح «جريان فکری» به خودی خود، فاعل و نماینده تفکر مزبور را نیز در خود مستتر دارد. عبارات «اندیشه سیستماتیک» اما تنها به خود تفکر، و در تمایز با دیگر روندهای فکری اشاره داشته و الزاما نباید با مشخصات سیاسی یا تشکیلاتی نمایندگان یا مفسران ترند فکری یاد شده یکسان تلقی گردد. عبارت «انديشه سيستماتيک» بر انسجام درونی نظريه معطوف است. اصطلاح «روندنظری»، بر مشخصه تاريخی و سرانجام عبارت «شکلبندی گفتاری» بر فرم و ساختار زبانی جريانهای فکری اشاره دارد. [6] عبارت «گفتمان» نیز در سراسر این نوشته، ضمن حفظ موضع انتقادی به مبانی پسامدرنیستی تئوریهای دیسکورز، تنها و تنها به معنای ترند یا جریان اندیشه بکار رفته است.
مقولات ترکیبی چون «ارتباط عقلانی دولت و شهروندان»، «بحران ساختاری علوم جدید»، « تفکر هژمونیک»، «اروسنتریسم خردگرا» برمبنای آراء متون تحقیقی که مبانی اين تزها محسوب میشوند بکار رفتهاند. «ارتباط عقلانی دولت و شهروندان» اشاره به اعمال قدرت متکی بر رضایت حکومت شوندگان دارد. رضایتی که از سویی بر امتیازات پایگاههای سرمایه به شهروندان مبتنی است و از سوی دیگر، بر تحکم ایدئولوژیکی که صورت و شکلی خردگرا بخود گرفته است. امروزه حتی کشیشان و رمالان جوامع مدرن نیز باید دارای مدارک علمی معتبر از مراکز اموزشی دستگاه حاکم باشند. از تدابیری چون بکارگیری روانشناسان در مراکز صنعتی تا بهره جویی از آخرین دستاوردهای علوم انسانی و فلسفه در آگهیهای تجارتی، نشان از اين خردگرایی و عقلانیت سازی کاذب دارد. این امر نشانگر، غلبه کامل وجه ایدئولوژیک علوم بر وجه علمی آن و بنبست فرهنگی ایدئولوژیک بورژوازی در توجيه و تحکیم مناسبات سرمایهداری است. روندی که در بحران ساختاری علوم انسانی و اجتماعی تبلور یافته.
اصطلاح «تفکر هژمونیک» بر نظرياتی تکيه دارد که در نقد مفهوم هژمونی در نزد آنتونیو گرامشی، پرورده شده است. تئوری هژمونی آنتونیو گرامشی که به سازش با جناحهای دیگر برای اعمال رهبری تن میدهد، یک چرخش نظری، یک عقبگرد کامل از استراتژی انقلابی است. هژمونی محصول انعطاف یک گرایش در اصول، برای اعمال رهبری خود بر گرایشات دیگر است. نوع معینی از اعمال اتوریته در شرایطی ویژه است.
اصطلاح «تفکر هژمونیک» که به فورمول بندی آنتونیوگرامشی در باره هژمونی فرهنگی و ايدئولوژيک اشاره دارد، در مقابل فورمولبندی لنین در باره هژمونی به معنای اتوریته انقلابی بکار گرفته شده است. «تفکر هژمونیک» نوع میعنی از سبک کار نظری، نوع مشخصی از سبک کار ژورنالیستی را جانشین سازمانگری انقلابی کرده و روشنفکران و کارمندان دستگاه آموزشی حاکم را به جلوی صحنه میراند. کاربرد عبارت « سبک کار هژمونیک» در معناي ياد شده، کوششی است برای تدقیق مشخصات سیاسی و تعريف جنبهای از سبککار نظری و فرهنگی چپ سرمایه.
اصطلاح «بحران ساختاری علوم» بر نظریهای مبتنی است که بر اساس آن ساختار کنوني علوم رسمی دچار يک بحران «علمی» شده اند. علوم انسانی واجتماعی دستگاه حاکم، از زمان عروج مارکسیسم بر صحنه عقاید بشری، در جدالی دائمی با آن بسر برده است. در این جدال در مقاطعی مارکسیسم انقلابی پیشروی کرده و ساختار و سیر تکامل علوم و حتی رشتههای جدید آنرا بشدت تحت تاثیر قرار داده و در موقعی دیگر، طبقه حاکم از برتری کامل برخوردار شده و مارکسیسم انقلابی را عقب رانده است.
بحران علوم انسانی بعدی از بحران ایدئولوژیک طبقه حاکم بوده و بن بست روبنای سرمایه را متجلی میکند. بحران «علمی» دستگاه آموزشی رسمی، صرفنظر از فراز و فرودهای تاریخی آن، با پدیدار شدن فیزیک کوانتا و بويژه تئوری نسبیت انشتین و سست شدن پایههای متدولوژی فیزیک نیوتونی اوج میبابد و سپس به حوزههای دیگر علوم کشیده میشود. اوج این بحران بصورت عروج نسبی گرایی علمی و سرانجام چیرگی چشمگیر پسامدرنیسم تبلور یافته است.
عبارت «اروسنتریسم خردگرا» معطوف به نظراتی است که در اینجا و آنجا، در ادبیات «تکا» تحت عناوینی چون «راسیسم فرهنگی»، «راسیسم علمی»، «نژادگرایی اروپایی» و «اروسنتریسم» طرح گردیده است. عبارات یاد شده اشاره به پدیده واحدی نمیکنند، اما اجزا و جوانب یک پدیده را توضیح میدهند. راسیسم علمی، بعنوان مثال بر داروینیسم اجتماعی، به شاخههای معینی از علوم انسانی، آنتروپلوژی و اتنولوژی، اشاره دارد. در حالیکه راسیسم فرهنگی بر تحکم نژادگرایی اروپایی بر زندگی روزمره دلالت دارد. یکی از بنیادهای اساسی این نظریه ریشه در برداشت معینی از چگونگی تکامل سرمایهداری دارد. بنا بر این نظریه، از انجا که مرکز و خاستگاه علوم جدید اروپا بوده، از آنجا که انقلاب علمی و علم جدید مبدل به ابزار ایدئولوژیک طبقه حاکم در دوران استعمار شد، نظریههای نژادگرایانه و ناسیونالیسم اروپايی بخش وسیعی از جنبشهای فکری و علمی اروپا را در چنبره خود گرفت.
برغم توضیحات نه چندان مبسوط بالا، نگارنده سطور بر نقائص احتمالی مفاهیم ترکیبی متن حاضر واقف است. مادامی که متون نظری مربوط به عبارات و نظرات مورد اشاره نشر نیافته، جای خردهگیری و برداشتهای ابهامامیز باقی است. با این حال نباید از نظر دور داشت که زبان و واژگان، ابزار انتقال افکار و پیام ما به یکدیگر است. افزون بر آن، عبارات و مفاهیمی از این دست، نقش جانبی در این گفتار دارند و با فاکتور گرفتن آنها نیز، خدشهای بر جوهر و مضامین اساسی تزهای یاد شده وارد نمیشود.
داوری در میزان موفقیت حرکتی فکری که با این تزها آغاز میشود، بعهده تاريخ خواهد بود. اما کمترین انتظار این است تا این دور از مباحث تئوریک ما به پیشروی نظری و سیاسی جنبش پرولتری یاری رسانده و بخش معینی از نظریههای اثباتی تکا در دفاع از این تزها، ترجمان عملی و برنامهای یابد. اما حتی اگر در غیاب یک نقشه عمل و ترجمان برنامهای، «تکا» قادر شود تا مسائل یاد شده را همچون یک پروبلماتیک در پیشاروی جنبش سیاسی پرولتری قرار دهد، یک موفقیت تاریخی نصیب جنبش کمونیستی شده است.
الف دیدبان – نوامبر ٢٠٠٥
[1] اين طيف اگرچه هیچگاه بطور رسمی تحت چنین نامی فعالیت نداشت، اما طیفی متشکل از گروههای کوچک کارگرا، محافل شوراگرا و سرانجام محافل کارگری جدا شده از سازمانهای موسوم به خط سوم اجزاء و نیروهای اولیه «جریان انتقادی درون جنبش کارگری» بودند.
[2] نقد پراگماتیستی به معنای نفی «بحث تئوریک» و محصور شدن انتقاد در دایره واکنش کرداری و اخلاقی نیست. بحث تئوریک و کار نظری، آنجا که کماکان در دایره مشاهدات و تجارب محصور شده و از لحاظ متدولوژیک قادر نیست یک تبیین علمی و منطقی از پدیده مورد نظرش بعمل آورد، هنوز نقدی پراگماتیستی و تجربی است.
[3] اين مشخصه فقط مختص به گرايش راديکال جنبش سیاسی کارگری ايران که در ادبیات ما از ان تحت عنوان «جریان انتقادی کارگری» یاد میشود، نبود. چنين تمايلی را ميتوان در تاریخ جنبش کارگری جهان، بصورت ظهور گرايشات کارگری مشابه در طی چند دهه گذشته مشاهده نمود. گرايشاتی که هيچگاه رسما در صف مارکسيسمهای فورموله شده موجود در بعد از شکست انقلاب کارگری جای نگرفتند، اما هميشه خود را با مارکسيسم و کمونيسم تعريف کردهاند. سالهای بعد از دهه هفتاد میلادی شاهد رشد تدريجی چنين گرايشاتی بوده است که وجه مشترک اينان تاکيد بر سازمانيابی مستقل کارگری بوده است. برای آشنايی با گوشههایی از اين روند در اروپا نگاه کننيد به اتحاديه اروپا، بحران در ساختار سیاسی در نشریه «مبارزه طبقاتی» شماره دوم.
[4] شایسته است در اینجا به یک تلاش موازی و سازمانيافته برای شکستن این بنبست تاریخی نیز اشاره شود. این تلاش از طریق جدایی بخشی از اعضای « سازمان رزمندگان آزادی طبقه کاگر» و سازمانیابی مجدد آن تحت عنوان «جریان انقلاب سوسیالیستی» بود. از این جریان پیشتر هم در ادبیات «تکا» بعنوان یکی از تجلیهای «جریان انتقادی» نام برده شده است. برغم این که جریان انقلاب سوسیالیستی قادر به تکیه بر چشم انداز انترناسیونالیستی نشد، گامهای ارزندهای در این مسیر برداشت.
[5]« محفلیسم در انتهای راه» و «ترازنامه و آینده» عنوان نوشتههای هيئت هماهنگی انجمن کارگران پناهنده و مهاجر در نقد کردار و مواضع هيثت تحريریه و سخنگوی انجمن بود. اولی بصورت جزوه و دومی در يکی از شمارههای نشریه کارگر تبعيدی انتشار يافت.
[6] در شرایطی که مکاتب نظری قادر گشتهاند تا مقوله ديسکورز را جانشين مفهوم ايدئولوژی سازند، بکارگيری اين عبارت در ادبيات چپ و حتی جريانهای انقلابی غالبا بدلیل سنت دنباله روی از مباحث «تحقيقی و علمی» چپ آکادميست صورت ميگيرد. از لحاظ نظری اين عبارت به جای مقوله گفتار يا جريان فکری ايدئولوژيک بکار رفته و بر برداشت پسامدرنيستی از نقش انديشه در تاريخ متکی است. در غیاب هر گونه کوشش نظری برای تدقیق مضمون اين عبارت و تعريف رابطه آن با مفاهيم مارکسيستی، از بکارگيری اين عبارت در اين نوشتار خودداری شده است.
فصل دوم
بسوی استراتژی سوسیالیستی،مجموعهتزها
مبانی سبک کار نظری سازمان کمونیستی
ایدئولوژی، علم و مارکسیسم
(١) ایدئولوژی
1. ايدئولوژی، در مفهوم سلسله عقاید و نظریههای سیستماتیک بصورت جهانبينی جانبدار، پايه و بنیاد تفکر بشری در جامعه طبقاتی است. مادامی که هستی اجتماعی انسان، بر تقسيم طبقات و مالکيت خصوصی استوار است، انديشه بشر قادر به گريز از تفکر ايدئولوژيک نخواهد بود. همه گونههای توضيح واقعيات توسط بشر انديشمند، بناچار يک توضيح ايدئولوژيک است.
2. ايدئولوژی دارای کارکردی دوگانه و متناقض است. ايدئولوژی بمثابه نيروی بازدارنده تکامل انديشه بشری و ايدئولوژی بمثابه نيروی محرک برای شناخت. ايدئولوژی از سويی گرايش به تحميق و توهم سازی دارد و از سوی ديگر گرايش به یقين و توهم زدايی. از سويی شناخت بشر از واقعيات عينی را در محدوده تفسير مخدوش عينيت، بواسط دخالت احساس، محصور ميگرداند و از سويی ديگر، اين شناخت را به مثابه ابزاری برای کشف قوانين حرکت و تغيیر بنيادی هستی اجتماعی بکار میگیرد. از سويی گرايش به دستیابی به متد علمی برای اثبات امکان تغيیر بنیادی واقعيت دارد و از سوی ديگر گرايش به تفسير منفعتطلبانه واقعيت برای اثبات ناممکن بودن دگرگونی بنيادی هستی اجتماعی بشر دارد. از سويی هستی اجتماعی نکبت بار جامعه طبقاتی را آذين ميبخشد و از سوی ديگر با عصیان علیه اين هستی، گرايش به تحقق آرمانها و ايدهالهايی دارد که خاستگاه آن موقعيت اجتماعی و طبقاتی انسان است. ايدئولوژی گرايش به همگون سازی، به رنگآميزی منفعتطلبانه، در بازتعريف واقعيات و بيان حقيقت دارد.
3. در جائيکه علم، خود را در دايره توضيح چرايی و چگونگی تکامل گونههای قابل مطالعه هستی در گذشته و حال محصور ميسازد، ايدئولوژی گرایش به لزوم هدايت اين روند برای تحقق ايدهآل، تا سطح تخيل پيش ميرود. در اين معنا، کارکرد ايدئولوژی، بازتوليد توهم بصورت آگاهی کاذب است که کهنترین اشکال خود را در آئيینهای مذهبی مییابد. در عين حال ايدئولوژی تحميل تفکر سيستماتيک به بشر به حکم شرايط مادی موجود و در نتيجه، عزم وی برای فهم و توضيح آن بصورت يک کل است. ايدئولوژی، نگاه بشر انديشمند به واقعيت عينی، نه از فراز واقعيات، بلکه از درون هستی اجتماعی ولاجرم طبقاتی او است.
4. نه فقط انديشه و تفکر بشر، بلکه شيوهايی که در توليد و تکامل انديشه بکار ميروند، جانبدار و ايدئولوژيک هستند. هر عمل انديشمند، تابع نوعی از نگاه به موضوع (ابژه) انديشه است. آنجا که نه موضوع ( ابژه) و نه انديشه (سوبژه) ايدئولوژيک نیست، مکان انديشمند و نگاهی که وی از جايگاه اجتماعی خويش به موضوع میافکند، نگاهی است از نقطهای معين و بناچار جانبدار. تفکر ايدئولوژیک هنگامی رخ مينمايد که موضوع انديشه و تفکر، نه شیء بیجان، بلکه خود بشر متفکر است. در اين معنا کل علوم انسانی و اجتماعی و نظريههايی که گونهای از هستی اجتماعی بشر را مورد مطالعه قرار ميدهند از نگاهی جانبدار و ايدئولوژيک برخوردارند.
5. پيدايی زبان و گفتار بشری، بدون دريافتهای حسی انسان بمثابه يک ارگانيسم زنده و متفکر، بدون عمل ارتباطی انسان همچون يک موجود اجتماعی غير قابل تصور است. تکامل انديشه و شکلبندیهای گفتاری، تنها و تنها از مجرای تکامل شرايط توليد و اشکال مناسبات و ارتباطات انسانی قابل توضيح است. به همين سان، هيچ گونهای از هويت زبانی و شکلبندی گفتاری و هيچ انديشه سیستماتيک انسانی، بدون ارتباط با هستی اجتماعی بشر و شرايط مادی او قابل توضيح نیست. هر انديشه و گفتار سیستماتيک، بناچار يک گفتار ايدئولوژيک نیز ميباشد.
6. ايدئولوژی بمثابه مجموعهای از عقايد و نظرات سیستماتيک، مبتنی بر يک نظام ارزشی معينی است. گونهای از تفکر سيستماتيک، یا پذيرش سیستمی از نظرات، به خودی خود، الزامات اخلاقی و کرداری معينی در پی ندارد. اما تفکر و انديشه سیستماتيک بمثابه جزئی از ايدئولوژی، تعهد و الزامات کرداری و گفتاری را در پی دارد. اين از آن روست که ايدئولوژی فقط سيستمی از انديشههای ناظر بر گونهای از نگاه به هستی، نبوده، بلکه شامل نظام ارزشی اخلاقی معينی نيز ميباشد. پيوند عقايد سیستماتيک با اين نظام ارزشی است که گفتار، کردار، سخن و عمل ايدئولوژيک را به نظام ارزشی مزبور متعهد میگرداند. نظام ارزشی، همچون عنصر مهمی از ايدئولوژی شامل معیارهایی برای تمايز میان نیک و بد، زشتوزيبا، شايست و ناشايست، است. معيارها و موازين نظام ارزشی ايدئولوژی، نه فقط آفريده انديشههای تئوريک، بلکه محصول فاکتورهايی چون آداب وفرهنگ، تربيت و سرانجام عمل اجتماعی نیز ميباشد. بدين سان، نظام ارزشی بمثابه جزء مهم اما ناپيدای هر ايدئولوژی، ناظر بر الزامات اخلاقی و کرداری ناقلان ايدئولوژی است. انديشههای سيستماتيک ونظام ارزشی یک ايدئولوژی، تاثير دوگانهای بر يکديگر دارند. از سويی، شناخت عقلانی، به نقد نظام ارزشی برميخيزد و از سوی ديگر، نظام ارزشی ميل به اصلاح ايدئولوژی برای انطباق آن با ارزشهای رايج در فرهنگ و آداب در شرایطی مشخص داشته و ايدئولوژی را متناسب با نرمهای نظام ارزشي شرایط ويژه تعديل میدهد. نظام ارزشی، قواعد و نظريات سیستماتیک عام ایدئولوژی را با تجربه و دریافتهای حسی ناقلان ايدئولوژی پیوند داده و اخلاقیات رايج ميان ناقلان و راويان ايدئولوژی را تنظيم و هماهنگ میسازد. در جائيکه گفتار ايدئولوژيک با تاکيد بر صحت احکام خویش و عقلانيت آن اعتبار ميیابد، کردار ايدئولوژيک، از نظام ارزشی، از دريافتهای حسی که تابع هويت يا منافع ناقل ايدئولوژی است، الهام ميگيرد. در جائيکه عقلانيت در جستجوی منطق قواعد درونی آيين است، نظام ارزشی ايدئولوژی بر تجربه و دريافت حسی انسان، بر فرهنگ و تربيت مبتنی بر نرمها استوار ميگردد. برغم تکيه گفتار ايدئولوژيک بر تشخيص عقلانی، نظام ارزشی نقش مهمی در سمت و سوی انديشههای سيستماتيک دارد. اندیشههای سیستماتیک و نظام ارزشی ايدئولوژی همچون اضداد پديدهای واحد عمل کرده و تکامل یا تعديل ايدئولوژی را ميسر ميسازند.
7. کارکردايدئولوژی همچون گونهای از نگرش سیستماتیک به جهان پیرامون، منوط بر وحدت اجزاء درونی آن است. هماهنگی و وحدت درونی ايدئولوژی نيز بنوبه خود، گرايش به ايستايی در شيوه تفکر دارد. تحول و تکامل عناصر درونی ايدئولوژی موجب رشد تضاد میان يافتههای عقلانی و نظام ارزشی ايدئولوژی شده و موجوديت آنرا بمثابه يک آيین بسته، به مخاطره میافکند. ايدئولوژی بمثابه سلسلهای از تعاريف و تعابير همبسته، گرايش به يگانگی درونی و ايستايی دارد، در حاليکه گفتار و کردار ايدئولوژيک ناگزیر به انطباق با انسان و جهان در حال تغيير است. اين امر محصول ناهمگونی میان ايدئولوژی بمثابه آيينی از قواعد همبسته و ايستا و جهان پیرامون بمثابه عينیت در حال شدن و تغیير بیوفقه است.
8. ايدئولوژی هويت انديشیده شده انسان انديشمند در جامعه طبقاتی است. هرگونه هويت ايدئولوژيک، در تقابل يا تمايز با هويت ايدئولوژيک ديگری تحقق مییابد. از همين رو، ايدئولوژی عامل بازدارنده در همبستگی انديشه جامعه جهانی انسان است. همانگونه که تقسيم جامعه به طبقات، عامل تضاد در مناسبات اجتماعی است، تقسيم انديشه انسانی به هويتهای ايدئولوژيک متضاد، بازتاب جدال طبقات در عرصه ايدهها و انديشه انسانی است.
9. هیچ نوع از انديشه بشری قادر به گريز از کارکرد جانبدار ايدهها و دستاوردهای فکری بشر و بکارگيری منفعت طلبانه دستاوردهای علوم جديد ( فنآوری مدرن) توسط طبقه حاکم نيست. تنها با محو مالکيت خصوصی، محو طبقات و دولت است که ايدئولوژی نيز از صحنه تفکر و اندیشه بشری حذف ميگردد. تنها با آزادی کار از اسارت سرمايه است که انديشه بشر از اسارت تفکر ايدئولوژيک رها ميگردد. برای تسريع اين روند تاریخی، برای رهایی انديشه بشر از قيد ايدئولوژی، راهی جز مسلح شدن به ايدئولوژی رهايیبخش نيست. همانگونه که برای پایان بخشيدن به هستی طبقاتی انسان، هيچ راه ديگری جز توسل به جنگ طبقاتی عليه طبقه حاکم وجود ندارد.
(٢) ایدئولوژی و علم
10. علوم طبیعی و اجتماعی دارای کارکردی دوگانه در جامعه طبقاتی است. علم بمثابه علم و علم بمثابه ایدئولوژی، یا ابزار تحکیم ایدئولوژی . علم از سويی در حال کشف قانونمندیها و قواعد نهفته در طبيعت و جامعه، برای تغيیر آن است و از سوی دیگر همچون ابزاری در دست طبقه حاکم بر تحکیم موقعیت این طبقه بکار میرود. انجا که علم برای ساماندهی اقتصاد و سیاست و فرهنگ بکار ميرود، دارای کاربرد ايدئولوژیک بلاواسطه است. و انجا که علم بمثابه علم در راستای تمايل ایدئولوژی حاکم برای بکارگیری فناوری علمی و تقسیم ثروت ناشی از رشد فناوری عمل میکند، دارای کاربرد ایدئولوژیک غیر مستقیم است. به همین سیاق، تداوم حیات و تضمین بقا تولیدات علمی در گرو بازتولید کل دستگاه سیاسی اداری است که دستگاه اموزشی وقت را تحت سیطره خود دارد. نه فقط نهادها و موسسات علمی، بلکه ساختار اجتماعی جامعه پژوهشگران، همچون جزئی از مناسبات طبقاتی، در پیوند نزدیک با دستگاه اداری سیاسی حاکم بازتولید میشود. فلاسفه کهن، از افلاطون و ارسطو تا کليه جریانهای فلسفی، در نهادها و سیستمهای آموزش رسمی، همواره بعنوان مشاوران دستگاه حاکم، ایفای نقش کرده و میکنند. پیوند میان نهادهای علمی، فرهنگی و ايدئولوژيک و دستگاههای قدرت، مهر خود را بر سراسر تاريخ تکامل علوم بشری و نهادهای آن کوبیده است.
11. علوم جديد که با گاليله و کوپرنيک و سرانجام انقلاب علمی نيوتنی تولد یافت، بناچار در خارج از سيستم دستگاه آموزشی زمان خويش که تحت سیطره آموزههای ارسطویی و قدرت مطلقه وقت بود، نطفه بست. دانشمندان و فلاسفه کهن در مقابل فرمانروايی مطلق علم زمان خويش که در پيوند با مذهب و کلیسا بود، ناگزير بودند تا همچون گالیله علیه انگیزسیون و تفتیش عقاید، در حوزه علم، انقلابی بيانديشند.
نیوتن در سال ١٦٦١ به دانشکده تربیتی (کمبریچ ) وارد شد که دروس این دانشکده بمثابه جزئی از دستگاه آموزشی وقت، بر پایه آموزههای ارسطو تنظیم میگشت. با این وجود نیوتن برخلاف نظام علمی زمان خود، از فیلسوفان نوگرايی چون کپرنیک و کپلر پیروی کرد. انقلاب علمی، در عين حال انقلابی بود عليه دستگاه علمی و ساختار نهادهای علمی وقت. چرا که طبقه حاکم در نظام کهن، کليه علوم زمان خود را برای توجيه سلطه طبقاتی خويش بکار گرفته و لذا پيشرفت علمی در تارهای ناپيدای کارکرد ايدئولوژيک خويش متوقف گشته بود.
نیوتن با نگارش « اصول ریاضی فلسفه طبیعی» مفهوم گرانش عمومی را مطرح و با تشریح قوانین حرکت اجسام، علم مکانیک کلاسیک را پایه گذاری کرد. کتاب تاریخساز« پرنسیپا»ی نیوتن که تبدیل به الگوی علم مدرن شد تاثیرات ژرفی از علم هندسه دوره پیشين پذیرفته بود. او این نظریه علمی را به ثبوت رساند که نیروی کشش میان اجرام آسمانی، طبق قانون عکس مربع عمل میکند، یعنی مقدار نیروی گرانش میان خورشید و یک سیاره برابر است با عکس مجذور فاصله میان آن دو. قوانین حرکت نیوتن درباره کنش و واکنش قانونمند میان اجسام، علم فیزیک و مکانیک را همچون سنبل حقیقت مطلق در عرصه اندیشه بشری تثبیت کرد.
با ظهور و سرانجام تثبيت علم فيزيک و مکانيک و بويژه با تجربه دستاوردهای اوليه آن، سیستم آموزشی کهن ارسطویی در اروپا، همراه با شيوه توليد و مناسبات کهن در هم ريخت و دستگاه آموزشی جدید مبدل به نماد علوم دقیقه جامعه بورژوا گشت. بورژوازی نوظهور بزودی با تجربه نقش علوم طبیعی جدید در فناوری مدرن، بسوی بکارگیری علم برای اداره امور اقتصاد و سیاست جامعه واقف گردید. رخدادهايی چون رفورماسیون مذهبی که حق تفسیر آیههای کتاب مقدس را از مرجع دینی به فرد را ممکن گردانید، رنسانس و عروج سکولاریسم که با تجربه نقش ایدئولوژیک کلیسا، جدایی مذهب از دولت مدرن را مبنا قرار میداد و بويژه گام تاریخی ماکیاولی برای تدوين تئوری سیاست، دريچههای نوینی بروی تکامل علوم اجتماعی و سیاسی جدید گشودند.
بورژوازی نوظهور با بکارگيری علوم جديد، به ساماندهی دستگاه آموزشی مدرن پرداخت. علوم اجتماعی جدید که بسرعت در ساختار دستگاه حاکم استحاله يافته بود، اتوريته علمی زمان خود، یعنی انقلاب علمی و نظريه قوانین سهگانه نیوتن را الگوی متدیک خويش قرار داد. ديگر شاخههای علوم جديد نیز پیرو همين سنت گشتند. بنیانگذار «علم جامعه شناسی» از آن رو عنوان سوسیولوژی را برای رشته جدید خویش برگزید که علم شناخت پیکر جامعه را همسان علم دقیق شناخت پیکر زنده میدانست. به همانگونه که زیستشناسی ابعاد ناشناخته کارکرد پیکر انسان را کشف میکرد، «جامعه شناسی» نیز قرار بود تا بدون دخالت تمایلات و ذهنیگری ناشی از موقعیت اجتماعی دانشمند یا نهاد علمی، ابعاد ناشناخته و راز آميز هستی جامعه بشری را آشکار سازد. این راهی بود که پیشتر توسط اقتصاد کلاسیک آغاز شده بود.
علم اقتصاد، با اثر آدام اسميت، «تحقيقی در باره طبيعت و علل ثروت ملل» و با «اصول علم اقتصاد و ماليات» تاليف ديويد ريکاردو به اوج رونق خود رسيد. آثار آدام اسميت و ريکاردو، در قياس با آثار اقتصادی در دوران بعدی جامعه بورژوا، از مزيت علمی برجستهای برخوردار هستند. آدام اسميت برای اولين بار تمايز ميان ارزش مصرف و ارزش مبادله را بيان کرده و بر نقش کار بعنوان معيار واقعی ارزش مبادله هر کالا انگشت نهاد. وی همچنين قادر گشت تا به تضاد ميان عرضه و تقاضا و نزول نرخ سود اشاره نمايد. ريکاردو نيز قادر گشت تا تضاد موجود ميان بهره مالکانه زمين و سود سرمايهداران و مزد کارگران از يکسو و تضاد ميان مزد و بهره از سوی ديگر مورد تحقيق قرار دهد. به بيان ديگر، آدام اسميت به شناخت نطفهای تناقضات درونی سرمايه و ريکاردو به شناخت اشکال نه چندان آشکار شده تضادها طبقاتی نائل شد. اين گامهای اوليه علم اقتصاد در شرايطی برداشته شد که تضادهای درونی رژيم سرمايهداری کماکان در حالت جنينی خود بودند. سرمايه هنوز تمامی پيکر جامعه را به درون خود نکشيده و سيستم سياسی سرمايه داری به تباهی کامل نگراييده بود. همين امر موجب ميگشت تا کارکرد علمی، تحقيق و پژوهش، بر کارکرد ايدئولوژيک آن سيطره داشته باشد. راز مزيت علمی اقتصاد کلاسيک نيز در اين واقعيت نهفته است. با تکامل جامعه بورژوا، علم اقتصاد در تضاد با منافع طبقه حاکم قرار گرفت.
نظريات ريکاردو، علم اقتصاد را در آستانه دوراهی قرار داده بود. راه اول پیشبرد تحقيق علمی، بشيوه سابق بر بستر اعلام وجود تضادهای طبقاتی و خصلت تاريخی نظام موجود و تحقيق حول بحران اقتصاد سرمايهداری و در نتيجه نقد ساختار غيرعقلانی آن بود. راه دوم عبارت بود از اثبات طبيعی بودن و جاودانگی نظام موجود و تلاش برای اصلاح نارسايیهای ذاتی آن. طبقه حاکم اما نیاز به اين دومی داشت. نياز به علمی که در توجيه سلطه و بقاء نظم موجود باشد. با آشکار شدن اولين نشانههای بحران اقتصادی در سال 1830 میلادی و شدت يابی مبارزه طبقاتی در فرانسه و انگلستان، روشن گشت که علم اقتصاد در هيئت ادبيات مزدور به جدال با انديشههای مترقی و علمی برخاسته است.
در فاصله ميان 1825 تا 1850 کليه نظريههای اقتصادی دستخوش يک پولاريزاسيون و قطببندی سياسی شدند. در سويی محافظهکاران واپس گرا قرار داشتند که وجود هرگونه تضاد اساسی درونی در نظام سرمايه را منکر میشدند و در سوی ديگر جريان ليبراليسم قرار داشت که در هيئت نمايندگان رسمی علم اقتصاد، کوشيدند تا ميان جنبش کارگری و سرمايهداری آشتی ايجاد کنند. بدين سان کارکرد علمی، اقتصاد کلاسيک، در همان مراحل اول تکامل سرمايهداری در فرانسه و انگلستان، و به دليل رشد مبارزه طبقاتی، مغلوب کارکرد ايدئولوژيک آن گشت.
12. مارکس، به رغم قول خود، قادر نگشت تا آخرين بخش از تحقيقات خود را به تاريخ تئوری، اختصاص دهد، اما با درايت تاريخی بینظيری، ماهيت ارتجاعی علوم جديد را کشف کرده و آنرا در پیگفتار خود برای چاپ دوم اثر دورانساز خويش، کاپيتال، چنین بیان کرد : « از سال ١٨٤٨ توليد سرمايهداری با سرعت در آلمان گسترش يافت و اکنون نتايج خيره کننده آن آشکار گشته است. ولی با اين وصف، متخصصين ما اقبال چندانی نيافتند. آنگاه که آنان قادر بودند تا دست به تحقيق بيطرفانه در علم اقتصاد زنند، اين مناسبات جديد اقتصادی، هنوز در آلمان وجود نداشت. و آن هنگام که اين مناسبات وارد آلمان شده بود، ديگر مجالی برای مطالعه بيطرفانه در محيط بورژوا باقی نمانده بود. مادامی که علم اقتصاد بورژوايی است، يعنی تا زمانی که نظم سرمايهداری را بجای اينکه يک مرحله گذرا از تکامل تاريخ بداند، آنرا آخرين شکل توليد اجتماعی میانگارد، وجهه علمی آن فقط تا زمانی وجود دارد که مبارزه طبقاتی آشکار نشده و اشکال پراکندهای از آن ظاهر گشته است». مارکس با اشاره به نقش ريکاردو در علم اقتصاد و شدت گيری مبارزه طبقاتی موضع خود در قبال علم اقصاد را آشکارا اعلام داشت: « با سال ١٨٣٠ بحران قطعی يکبار برای هميشه سر رسيد. در فرانسه و انگلستان بورژوازی قدرت سياسی را به چنگ آورده بود. از اين تاريخ مبارزه طبقاتی در عرصه عملی و نظری، اشکال شديدتر و تهديدآميزتری بخود گرفت و ناقوس مرگ اقتصاد علمی بورژوايی را بصدا در آورد». بديده مارکس محقيقين آلمانی حتی در همان سطح ريکاردو و آدام اسميت نيز نميتوانستند، انتقادی بيانديشند، چرا که محيط بورژوايی زمينههای فکری و مادی آنرا از متفکران رسمی نهادهای علمی سلب کرده بود: « مانند دوران کلاسيک علم اقتصاد بورژوايی، آلمانها در زمان انحطاط آن نيز، دانشآموزانی ساده و مقلد و دنبالهرو باقی ماندند. اينان همچون خرده فروشان حقير، توليدات ديگران را میفروشند. بدين سان، تحول تاريخی ويژه در آلمان هرگونه نوآوری در عرصه اقتصاد بورژوايی را منتفی ميساخت.»
13. اکنون، صدو پنجاه سال پس از زمانی که مارکس مرگ وجه علمی اقتصاد بورژوایی را اعلان کرد، کمونیستها ملزم هستند تا بار دیگر مرگ وجه علمی ، نه فقط اقتصاد بورژوایی، بلکه کل علوم اجتماعی و انسانی نهادهای علمی بورژوایی را با بانگی رسا اعلان دارند. همراه با مارکس و با تکیه بر تجارب و دستاوردهای صدوپنجاه ساله جنبش سیاسی پرولتری، زمان آن رسیده است تا کمونیستها بر این حقیقت تاکید کنند که مادامی که علوم اقتصادی و اجتماعی موجود، بورژوايی است، يعنی تا زمانی که نظم سرمايهداری را بجای اينکه يک مرحله گذرا از تکامل تاريخ بداند، آنرا آخرين شکل توليد اجتماعی میانگارد، این علوم در اسارت ایدئولوژی طبقه حاکم قرار داشته و بمثابه سلاحی علیه علم و عمل انقلابی بکار گرفته میشوند. همانطور که مارکس اعلام کرد وجه علمی علم اقتصاد بورژوایی ( و اکنون باید گفت علوم اقتصادی و اجتماعی جامعه بورژوا) تا زمانی وجود داشت که مبارزه طبقاتی آشکار نشده و اشکال پراکندهای از آن ظاهر گشته بود. اگر وجه علمی اقتصاد بورژوایی با بحران ١٨٣٠ برای همیشه بسر رسید، وجه علمی شاخههای بعدی علوم انسانی و اجتماعی از همان ابتدا تابع وجه ایدئولوژیکشان بود. اگر با قبضه شدن قدرت بوسیله بورژوازی در فرانسه و انگلستان و شدت یابی مبارزه طبقاتی در عرصه نظری و عملی، ناقوس مرگ اقصاد علمی بصدا در آمد، با وقوع انقلاب اکتبر و بلرزه در امدن پایههای نظام سرمایه در سراسر جهان، کلیه شاخههای علوم انسانی برای جنگ با علم انقلابی بسیج شدند. جنگ مارکسیسمها علیه مارکس، جنگ مکاتب دانشگاهی شبه مارکسیستی علیه مارکسیسم انقلابی، جلوهای از شدت یابی مبارزه طبقاتی در آستانه ورود سرمایهداری به مرحله زوال امپریالیستی در عرصه ایدئولوژیک بود.
14. يکی از موضوعات اساسی علم اقتصاد و علوم اجتماعی، توضيح چگونگی و چرایی کارکرد و تکامل جامعه بشری بوده است. در اين راستا اما همچنان یک ناتوانی تاریخی گریبانگیر علوم اجتماعی میباشد. علم اقتصاد و سپس ديگر رشتههای علوم جديد، حاضر به پذيرش نظام اجتماعی موجود بمثابه مرحلهای از تاريخ جامعه بشری و بعنوان يک نظام گذرا در تاريخ حيات بشر نيستند. اين ناتوانی ريشه در کارکرد ايدئولوژيک علم در جامعه طبقاتی دارد. از نظرگاه ایدئولوژیک، علوم اجتماعی جديد همان کارکردی را در جامعه مدرن بشری دارند که مکاتب فلسفی و مذاهب در جوامع کهن داشتند. اين کارکرد عبارت است از بکارگيری عقل و انديشه بشری برای تحکيم سلطه قدرت حاکمه و عقلانيت بخشيدن به هويت غیر عقلانی مناسبات موجود. در اين معنا، پذيرش خصلت تاريخی نظام موجود، به معنای پذيرش مرگ خود، توسط طبقه حاکم است. علم اقتصاد با ادعای نیل به کشف بیطرفانه قوانین تکامل جامعه بشری به ميدان آمد. اما درست به هنگامی که اقتصاد کلاسیک دست به ابراز وجود زد، خود را در برابر علم دیگری یافت.
با ظهور مارکسیسم، پیشروی ایدئولوژی طبقه حاکم در ایجاد یک هويت ايدئولوژیک عقلانی برای مناسبات مبتنی بر روابط طبقاتی که از مجرای فلسفه و علوم جدید در جریان بود، متوقف گشت. مارکسیسم با نقد علوم اجتماعی عصر خويش و در پیشاپیش آن با نقد علم اقتصاد (اقتصاد سیاسی) خردگرايی کاذب طبقه حاکم در مناسبات اجتماعی را آشکار ساخت. مارکسيسم شکل جديد اسارت، بردگی مزدی را افشاء کرد. به همان سان که علم دقیق نوین در خارج از دستگاه مذهبی وسیستم آموزشی مبتنی بر آموزه ارسطویی، ظهور کرد، مارکسیسم نیز همچون علم انقلاب در جامعه بشری، ناگزیر گشت تا در خارج از دستگاه آموزشی جدید ظهور کند. مارکسيسم پرده از روی مساوات طلبی دروغين دولت مدرن بورژوا برکشيد و نقش آنرا بعنوان ارگان سیادت طبقه مسلط بر ملا کرد. مارکسیسم جبهه نوین نبردی در میدان جدال ايدهها گشود.
(٣) علوم جديد و مدرنيته
15. تمدن بورژوايی از يکسو روشنفکران عصر روشنگری را به صحنه مبارزه عليه خرافههای مذهبی، علیه سلطه کليسا و تاريک انديشی قرون وسطایی فرا خواند و از سوی ديگر، در پناه علم و تکاملگرایی بورژوایی به کشتارهای وسیع اقشار مختلف مردم در گوشه و کنار جهان پرداخت.
عصر روشنگری اما يک جریان آکادميک نبود. روشنفکران عصر روشنگری، جز درموارد معدود، بوسیله نهادهای دانشگاهی سازمان نیافتند. به وارونه، آنان در خارج از سیستم آموزشی وقت و بمثابه يک جنبش نقش تاریخی مهمی در نقد سنن و روبنای شیوه توليدی کهن ايفا نمودند. اين روند اما بزودی در دستگاه آموزش رسمی استحاله یافته و تثبيت شد.
16. يکسان تلقی کردن جنايات طبقه مدرن با سنن مترقی مدرنیته در نقد ارتجاع و تاریک اندیشی نظام کهن، تهاجم به متدولوژی علمی و عقلانيت بطور کلی است. حمله به کليت علم و عصر روشنگری با اتکا بر کتمان سازی خصلت طبقاتی و خصوصیت تاریخی این روندهای فکری در دورههای مختلف، با هدف حمله به ایده رهايی انسان، سازمان داده شده است. در پس اين يورش همه جانبه به نقش مترقيانه علوم و دستاوردهای آن، هيچ چيز جز نهيليسم آکادميستی یافت نميشود. مارکسیسم همچنان بر توان عقل و انديشه انسانی برای ايجاد دگرگونی در سنن فکری و فرهنگی و امکان و ضرورت عمل طبقه انقلابی برای ایجاد دگرگونی در نظام اجتماعی اقتصادی موجود تکيه دارد. شناخت روندهای طبيعی و اجتماعی برای تغيير یا تاثيرگذاری بر آنها ضروری و وجود يک بديل مترقی علمی، همچون نهاد انقلابی برای ساماندهی انقلاب اجتماعی، یک شرط پايهای برای رهايی پرولتاریا و برچيدن جامعه طبقاتی است.
17. تئوریهاي (پسامدرن و پساکلونیال) که تحت عنوان انتقاد به استعمار و امپریاليسم، علوم جديد را آماج تهاجم خود میسازند، قادر به تمايز میان کارکرد دوگانه علوم و ایضا کارکرد دوگانه مارکسیسم نیستند. به همین سياق، قلمداد کردن مارکسيسم بمثابه جزئی از پروژه مدرنيته عصر روشنگری، بر تفسيرهای آکادميستی از مارکسیسم متکی است. تفسیرهايی که اساس و جوهر مارکسیسم را در تکيه آن به تکنولوژی مدرن دانسته و يا تفسير اومانيسم بورژوایی از رهايی انسان، رهایی از قید « از خود بيگانگی» را جانشين ایده رهايی کار از اسارت سرمايه کردهاند. در حاليکه تکيه مارکسيسم بر نيروهای توليدی نه بر پايه اعتقاد بر تکاملگرایی بورژوایی، اولوسیونیسم، و نه بر پایه اعتقاد به نقش رهايیخش علم و فناوری، بلکه بدليل نقش فن آوری علمی در تغییر شرايط مادی زيست انسان، و در شکل دادن به مناسبات اجتماعی و مبارزه طبقاتی بوده است. مارکسيسم هيچگاه سعادت جامعه بشری و رهايی استثمارشوندگان را محصول خودبخودی تکامل علم و فناوری ندانسته است. به وارونه، مارکسیسم همواره بر خصلت طبقاتی علوم و دستاوردهای آن در حوزه فنآوری مدرن تاکید کرده و از این دریچه خواستار رهایی کار و از قید سرمایه و رهایی اندیشه بشری از قید ایدئولوژی بوده است.
18. سازماندهی مبارزه طبقاتی و تشکيل احزاب کمونيستی، از اتحادیه کمونیستهای مارکس و انجمن بینالمللی کارگران تا حزب بلشویک لنین و انترناسیونال سوم، گواه اعتقاد کمونیستها بر نقش عقل و اندیشه بشر در زندگی اجتماعی و تکيه مارکسيسم بر پراکسيس و عمل انقلابی برای دگرگونی مناسبات موجود بوده است. اين روشنفکران اکادمیست و دانشمندان اومانیست بودهاند که سعادت بشر را محصول تکامل خودبخودی علم و نیروهای توليدی ( در مناسبات موجود) دانسته و تفاسیر مولدگرایانه را جانشین مارکسیسم انقلابی نمودند. این کائوتسکی و پیروان او بود که تفسیری مکانیکی و دترمینیستی را جانشین مارکسیسم انقلابی کرد. این مکاتب نظری و مارکسیسمهای دانشگاهی بودند که با نفی وجه انقلابی مارکسیسم و با کتمان وجه ایدئولوژیک علوم رسمی، کوشیدند تا مارکسیسم استرلیزه و بیخطر انستیتوهای نهادهای علمی طبقه حاکم را جانشین مارکسیسم انقلابی سازند. مارکسیسم انقلابی ضمن تاکید بر ضرورت شناخت از قوانین بنیادی حرکت و تغییر پدیدهها در تاریخ، همواره بر عامل آگاهی و اراده انسانی بر تاریخ و بر نقش تاثیرگذار عقل و انديشه انسانی برای براندازی نظام موجود و پیريزی بنای نوينی از هستی اجتماعی تکيه داشته است. فلسفه پيدايی علم انقلابی و تاکيد بر نقش تئوری انقلابی در استراتژی سياسی نيز ريشه در اين باور داشته است.
19. بورژوازی در بکارگیری علوم جديد برای اهداف خود با دشواریهای تاريخی و حتی ناکامی غير قابل انکار مواجه گشته است. زيرا که اين امر مستلزم تهی شدن علوم جديد از خصلت علمی خود و مبل شدن آن به ابزار ايدئولوژيک بود. افزون بر آن، ابژه و موضوع علم اجتماع، ساختارهای پیچیده متشکل از تودههای انسانی است که بی وقفه در حال تاثیر پذیری از محیط خویش هستند. ساختارهايی که در سطح کلی و نهايی بصورت تقسيم جامعه انسانی به طبقات استثمارگر واستثمارشونده در جدالی تاريخی و آشتی ناپذیر بسر ميبرند. ، همانطور که دولت بورژوا خود را نماینده قانون و مافوق طبقات قلمداد ميکند، دانشمندان بورژوا نیز علوم جدید را بر فراز صف بندی های اجتماعی قرار میدهند. از همین رو، تاریخ تکامل علوم رسمی، از سوی تاریخ تکامل علم و تکنیک و فن آوری در هیئت یک مدرنیزاسیون بیوفقه بوده است و از سوی دیگر، تاریخ بکارگیری این دستاوردهای علمی و تکنولوژیک برای تحکیم مناسبات طبقاتی و تشدید استثمار طبقه کارگر. افزون بر آن دیگر خصوصیات و وجوه ایدئولوژیک طبقه حاکم ردپای روشنی بر سراسر تاریخ علوم رسمی نهادهاند. گرایش نژادگرایانه و اروسنتریستی علوم اجتماعی و انسانی رسمی، یکی از این وجوه و خصوصیات است.
(٤) گرايش اروسنتریستی علوم
20. پیوند میان نهادهای رسمی علوم و سیستم سیاسی حاکم، در جامعه مدرن بورژوا در عصر حاضر، بیش از پيش پیچيدهتر گشته است. این پیوند، نه فقط عامل شکل دهنده ساختار اجتماعی و سیاسی دستگاه آموزش و پژوهش موجود، بلکه عامل تعیینکننده ساختار درونی و جهت تکامل علوم میباشد. تکامل علوم جدید بطرز چشمگیری تحت تاثیر و تابع تکامل سیستم سیاسی نطام موجود بوده است. علم جغرافیا تنها زمانی تحول کیفی یافت که در خدمت سفرهای اکتتشافی و استعمار کهن برای تسخیر مناطق جدید قرار گرفت. اعتبار علمی رشتههایی چون تاریخ بواسط نقش ایدئولوژیک آشکار شارحان و مورخان در تحریف رخدادهای اجتماعی همواره مورد تردید و بحث سازماندهان دستگاههای علمی و آموزشی بوده است. دستگاه رسمی حتی در بیان تاریخ علم و توصیف چگونگی برخاستن علوم جدید از دامن فلسفه نیز پیوستگی چندهزارساله دستاوردهای علوم بشری انکار کرده و یونان باستان و فلسفه غرب را تنها کانون بشری خاستگاه علم مینامد. این در حالی است که حتی بر اساس علم جغرافیای قدیم، خود یونان باستان نیز شرق محسوب میگشت و یونانیان، اهالی اروپای شمالی کنونی را «بربرها» میخواندند. تحریف سیستماتیک تاریخ جوامع بشری، تحریف تاریخ ایدهها و دستاوردهای علمی را نیز بدنبال دارد. علم شیمی تا پیش از آغاز روزگار مدرن، در همین اروپا الشیمی نامیده میشد. زیرا که این علم از طریق اعراب (کیماگران) به غرب امد. به همین سان در تاریخ رسمی فلسفه و علوم جدید تاثیرپذیری شگرف نیوتن از ریاضی قدیم بطور کامل چشمپوشی میشود.
21. ادعای بیطرفی علمی محققین دستگاه حاکم و اعتقاد به وجود علم بیطرف افسانهای بیش نیست. افسانهای که بر تحریف تاریخ تکامل علوم بشری تکیه دارد. نه فقط رابطه علوم جدید و کهن و تاریخ انها، بلکه رابطه علوم مدرن و تاریخ آن نیز در زیر اواری از تحریفات «علمی» قرار گرفته است. عبارت «مطالعات ناحيهای و منطقهای» بعنوان مثال تنها زمانی وارد دروس دانشگاهی شد، که آمريکا بعنوان يک قدرت برتر، نهادهای تحقيقی برای مطالعه اقتصاد، فرهنگ، سیاست و جغرافیای يک منطقه معين ايجاد کرد. نهادهایی که شيوه جديدی از تحقيق آکادميک «همهجانبه» در باره منطقهای معين را سازمان ميدادند. اين تحول در نحوه ساماندهی علوم جديد، تحولی در مبحث متدلوژی علوم انسانی را پدید آورد. تا پیش از آنزمان، جدال ميان بکارگیری شيوه کمی و استنتاج قیاسی از یکسو و شيوه بحث و توصيف و فهم از سوی ديگر شکافی در مبحث متديک علوم اجتماعی جديد را سبب گشته بود. با عروج مطالعات ناحيهای و همگرايی شاخههای علوم انسانی و اجتماعی، هم شيوه استناج قیاسی و آناليز و هم شيوه توصيف و تفسير، یکجا بکارگرفته شد. امروز نيز برنامه درسی اروپاشناسی که متشکل از رشتههای اصلی علوم انسانی است زمانی وارد دانشگاههای اروپا ميشود که، اتحاديه اروپا در صدد ابراز وجود مستقل در جهان چند تک قطبی است. اين امر نشانگر سیطره ايدئولوژی نه فقط بر کارکرد علم، بل که بر روششناسی و متدلوژی علوم انسانی جامعه بورژوا است.
22. دولت بورژوا، از همان ابتدای عروج خود به صحنه سیاست، فلسفه وجودی خویش را در توليد هويت ملی و بازتولید فرهنگ ناسیونالیستی يافت. از همین رو عروج هويت ملی و شکلگيری ملت، شکل غالب شکوفايی و گسترش سرمايهداری و مدرنیته گشت. دولت مدرن، رسالت خویش را این یافت تا «ملت» را بر هویت و افتخارات تاریخی خویش آگاه سازد. سرمايهداری مدرن غربی اما دوگونه هويت ملی متفاوت خلق کرد. آنجا که اين نظام در مقابل نظام کهن متوسل به اقدام انقلابی گشت، شهروندان را پايه هويت ملی قرار داد. و آنجا که طبقه جديد در مماشات به طبقات رو به زوال قدرت را به چنگ آورد، قوميت و وابستگی خونی را پايه هويت ملی قرار داد. اين دوگونه هويت ملی اما در يک نقطه معين تلاقی کرده و نقش يکسانی ايفا کردند. اين نقطه معين عبارت بود از اروپا گرايی و اروسنتريسم. «ناسيوناليسم» اروپايی ريشههای تاريخی ژرفی در نژادپرستی اروپايی دارد. سالهای سال است که عظمت طلبی تمدن اروپایی مبدل به زبان مشترک دولتهای غربی گشته است. علوم مدرن نيز بر بستر همين اروسنتريسم تکامل يافت. از همين رو يک مشخصه تاريخی کارکرد ايدئولوژيک علوم اجتماعی عبارت است از خصلت اروسنتریستی آن. نه فقط خاستگاه مدرنيته و علوم اجتماعی، بلکه ساختار و زبان علوم جديد نيز عمیقا بر عظمت طلبی بورژوازی اروپا و در پیشاپیش آن نژاد پرستی اروپايی آغشته است.
23. نیاز استعمارگران به تحکيم سلطه بر مستعمرات متخصصان «مردمشناسی» را که در نقش مشاوران فرهنگی استعمارگران عمل میکردند را به قشری از آکادميسينهای دستگاه علمی مبدل ساخت. به همين سياق، رقابت کشورهای استعمارگر در تصرف مناطق شرقی و آسیا، رشته شرق شناسی را در کنار علوم انسانی پديد آورد. در نزد دستگاه حاکمه دول غربی، ابژه و موضوع «علوم انسانی»، مردم متمدن ( اروپا) بود، در حاليکه «شرق شناسی» و «قوم شناسی» و «طايفهشناسی» از علوم انسانی رایج در دانشگاههای اروپا متمایز میشدند. رد پای پیوند میان دستگاه آموزش علوم رسمی و قدرت، در تمام تاريخ تکامل علوم بشری قابل مشاهده است. تاريخ تسخير آمريکا توسط بورژوازی از طريق نسل کشی سرخپوستان بومی، همانند تاريخ تصرف خونين مناطق غير سرمايهداری در دوران بالندگی سرمايه، بيش از هرچيز بوسيله علوم جديد توجيه گشته است.
24. تئوری اصل انتخاب طبیعی و تنازع بقاء داروين، جدال قديمی حول چگونگی خلقت را به حوزه مطالعات علمی سوق داد. اين تئوری که يکی از بزرگترین دستاوردهای علمی عصر خود محسوب ميگشت راه را برای تدوین نظریههای نژادگرایانه همچون سوسیالداروينیسم گشود. هرالد اسپنسر، یکی از اصلیترین نظریه پردازان سوسیال داروینیسم بر این باور بود که از بين رفتن نژادهای پست بوسیله نژادهای برتر، راه را برای تکامل «تمدن بشری» میگشاید. این نظریه ضد انسانی که نفوذ چشمگیری در میان دانشمندان وقت غرب یافت، همزمان مورد مخالفت نظریهپردازان مترقی، از جمله پتر کروپتکین آنارشیست قرار گرفت. کروپتکین ضمن دفاع از مکان علمی نظریه داروین، اسپنسر را محکوم به تحریف و سوء استفاده از دستاوردهای نظری داروین نمود. تقابل میان برداشت مترقی و برداشت نژادپرستانه از نظریه داروین، اما هیچگاه مانع از آن نگشت تا داروینیسم اجتماعی مبدل به ابزار ایدئولوژیک جناحهای راست و چپ بوروازی غرب گردد. داروینیسم اجتماعی در سالهای بعد تبدیل به رکن مهمی از انستیتوهای تحقیقاتی دانشگاههای اروپا، بويژه دانشگاه اوپسالای سوئد، گشت. سپس نیز دستاوردهای «علمی » این تحقیقات پایه سیاستهای «بهداشت نژادی» دولت سوئد قرار گرفت که بر اساس آن، هزاران انسان برای حفظ پاکیزگی و بهداشت نژاد سوئدیها بطرز جناتکارانهای استرلیزه و عقیم شدند. نفوذ نظریههای بهداشت نژادی در سوئد تا بدان درجه بود که برخی از پیشروان مدل رفاه «سوئدی» همچون آلوا میردال که جنبش خانههای مردم را سازمان داد، از این نگرش متاثر بود. رشد اين روند در چارچوب علوم انسانی وقت سرانجام زمینهساز پدیدار شدن ایدئولوژی نژادگرایی مدرن گشت که با عروج نازيسم و نسلکشی آن در جنگ جهانی دوم به اوج خود رسيد. تنها در بعد از جنگ دوم جهانی بود که نهادهای علمی بورژوازی جهانی، خطا آميز بودن «دستاوردهای علمی» سابق علوم طبیعی و انسانی در این حوزه را بانگ برآوردند.
25. با شکست تئورهای علوم جديد در باره نژاد برتر و جنگ نژادها، روند اروسنتریستی و نژاد پرستانه علوم جدید، اشکال نوينی کسب کرد. در شکل جديد، «مطالعات فرهنگی» و نقش «فرهنگ برتر» جانشين عبارات «مطالعات نژادها»، و «نژاد برتر» گشت. مقوله تصادم فرهنگی (غیراروپاییها با اروپاییها) بسرعت در ادبيات و تحقیقات «علمی و انساندوستانه» دستگاه اموزشی و تحقیقی غرب رواج يافت. مباحثی همچون انتگراسیون، نسبيت فرهنگی و دفاع از حقوق پناهندگان و کارگران مهاجر را باید همچون اجزاء تکمیلی جریان نژادپرستی جدید بشمار آورد که در واقع تجلی تداوم روند سابق نژادپرستی و اروسنتريسم، در اشکال نوين میباشد. پديدهای که نشانگر يکی از جنبههای کارکرد ايدئولوژيک ( اروسنتریستی) علوم جديد در غرب است. اروسنتريسم با ايجاد تفرقه در میان استثمارشدگان بواسطه تبعيض سیستماتيک بر اقشار وسيعی از طبقه کارگر کشورهای پیش رفته در خدمت ساماندهی نظم و سوداوری بيشتر سرمايه قرار دارد و با الزامات و نیازهای سرمایه به نيروی کار یا ارتش ذخيره، افت و خيز مییابد. بدينسان خصلت اروسنتریستی علوم جديد در انطباق با کارکرد ايدئولوژيک طبقاتی آن عمل ميکند.
26. علوم جديد بنيان فنآوری نوين و ساماندهی صنعت و تکنولوژی مدرن است. علم اما تنها ابزار غلبه بشر بر طبيعت و تکامل تکنولوژی نيست. علم ابزار ساماندهی جامعه نیز هست. تمام ماشين غول آسای نظامی جامعه مدرن بر دستاوردهای علمی در عرصه فناوری نظامی متکی است. تکنولوژی نظامی و صنايع دارويی بکار رفته در وسايل کشتار جمعی، تکنولوژی رسانهای و تاريخ تکامل کامپيوتر و رايانه و نقش آن در دستگاه دولتی و همه و همه گواه بکارگيری علم و فنآوری علمی همچون ابزار تحکيم سلطه طبقاتی دولت بورژوا است. اين اما محدود به بکارگيری علم در فناوری نظامی و يا سيستمهای پیشرفته سازماندهی در توليد و اداره امور جامعه توسط بوروکراسی اداری طبقه حاکم نيست. بلکه کل تاریخ انديشههای جامعه بشری را در برميگيرد.
(٥) جدال تاریخی مارکسیسم و علوم رسمی
27. مارکسیسم همواره از نقش مترقيانه علوم طبيعی و اجتماعی دفاع کرده و نقش ايدئولوژيک آنرا به بوته نقد علمی سپرده است. همزمان، مارکسيسم خواستار نقد عملی، يعنی دگرگونی مناسبات اجتماعی میباشد. مارکسیسم نه تنها به تاييد يک جانبه علوم جديد نپرداخت، نه تنها خوشبختی نوع بشر را در تکامل خطی علوم و تکنولوژی جستجو نکرد، بلکه همواره بر ناتوانی علوم جديد و محدوديت تاریخی آن در توضيح چگونگی کارکرد جامعه مدرن تاکيد کرده است. مارکسيسم ضمن افشای بیوقفه کارکرد ايدئولوژيک علوم رسمی، از دستاوردهای علمی آن برای تکامل نظری جنبش کارگری سود ميجويد. نگرش انتقادی مارکسیسم به علوم جديد،صفت مشخصه کل تاريخ جدال فکری جنبش مارکسیستی است.
28. با ظهور مارکسیسم، پیشروی ایدئولوژی طبقه حاکم در ایجاد یک هويت ايدئولوژیک عقلانی برای مناسبات مبتنی بر روابط طبقاتی که از مجرای فلسفه و علوم جدید در جریان بود، متوقف گشت. مارکسیسم با نقد علوم اجتماعی عصر خويش و در پیشاپیش آن با نقد علم اقتصاد (اقتصاد سیاسی) خردگرايی کاذب طبقه حاکم در مناسبات اجتماعی را آشکار ساخت. مارکسيسم شکل جديد اسارت، بردگی مزدی را افشاء کرد. به همان سان که علم دقیق نوین در خارج از دستگاه مذهبی وسیستم آموزشی مبتنی بر آموزه ارسطویی، ظهور کرد، مارکسیسم نیز همچون علم انقلاب در جامعه بشری، ناگزیر گشت تا در خارج از دستگاه آموزشی جدید ظهور کند. مارکسيسم پرده از روی مساوات طلبی دروغين دولت مدرن بورژوا برکشيد و نقش آنرا بعنوان ارگان سیادت طبقه مسلط بر ملا کرد. مارکسیسم جبهه نوین نبردی در میدان جدال ايدهها گشود.
29. پیروزی مارکسیسم در عرصه توضیح علمی کارکرد جامعه، ضربه مهلکی بر بورژوازی و نقش دستگاه آموزشی آن در ایجاد هویت عقلانی برا مناسبات موجود وارد ساخت. مارکسیسم ادعای علمی بودن داشته و دارد، چرا که چگونگی و چرایی ساختمان جامعه موجود و قوانین حرکت آن را توضیح داده و ميدهد. مارکسیسم انقلابی بوده و هست، چرا که بر بیطرفی و نقش تفسيرگرايانه علوم اجتماعی جدید خط بطلان کشید. مارکسیسم نشان داد که علوم اجتماعی بیطرف نمیتواند وجود داشته باشد، زیرا که موضوع و ابژه این علم، خود بخشی زنده و ذینفع در نتايج کار علمی و ثمرات مادی آن در جامعه انسانی است. در علوم جديد اجتماعی اين خود طبقات و تمايلات آنها، اين خود محقق و دانشمند است که سوژه کار هستند. از همين رو نيز، بورژوازی برای پردهپوشی کارکرد ايدئولوژيک علوم همواره با دشواریهای انکار ناپذيری مواجه بوده است.
30. ظهور مارکسيسم اعلام جنگ رسمی به اولين شاخه علوم مدرن اجتماعی، اقتصاد کلاسيک، بود. عروج مارکسيسم به صحنه جدال انديشههای بشری، اعلام حضور يک علم موازی در باره هستی بشر، در کنار و مقابل علوم رسمی دستگاه حاکم بود. سراسر تاريخ فکری جنبش مارکسیستی، تاريخ نبرد انديشه انقلابی با کارکرد ايدئولوژيک علوم جديد بوده است. از همین رو نيز تکامل نظری جنبش مارکسیستی در اساسیترین مراحل خود، همواره درخارج از دستگاه آموزشی طبقهحاکم صورت گرفته است. مارکس و مارکسیسم در نقد مبانی اساسی علوم جديد پا به ميدان جدال انديشههای بشری نهاد. دستاوردهای نظری بينالملل دوم، خارج از نهادهای رسمی آموزشی شکل گرفت. جهش کیفی تئوریهای انقلابی در عرصه سیاسی و سازمانگری در انترناسیونال سوم بطور کامل خارج از سیستم آموزشی و دستگاه آکادميستی وقت بوقوع پیوست. مارکسیسم با اعلان مرگ وجه علمی علوم انسانی وقت، علم اقتصاد، همچون علمی انقلابی خارج از دستگاه اموزشی و نهادهای علمی رسمی، شکاف و شدتیابی نقش دوگانه علم در جامعه طبقاتی را متجلی میسازد. مارکسیسم،خود را علم شرایط رهایی انسان دربند و تحت استثمار خوانده و در مقابل، علم رسمی را همواره ابزار ایدئولوژیک تحکیم مناسبات اسثتماری در نظرمیگیرد.
31. مارکسیسم بمثابه علم چگونگی کارکرد و تکامل جامعه بشری را توضيح داده و رياکاری ايدئولوژيک نهادهای علمی بورژوا درسرپوش نهادن بر قانونمندیهای حرکت جامعه بشری را عیان ميسازد. مارکسيسم بمثابه ايدئولوژی همچون سلاح سیاسی ایدئولوژیک برای تغيير و دگرگونی نظم موجود عمل ميکند. موجوديت دوگونه از علم اجتماعی در جامعه مدرن محصول کارکرد دوگانه علم در جامعه است. مارکسیسم بمثابه علم ميکوشد تا چگونگی کارکرد ساختارهای اجتماعی و قوانين حرکت و تکامل آنرا را از نگاه طبقه کارگر توضيح دهد. مارکسيسم بمثابه ايدئولوژی، برای رهايی اندیشه بشری از قید ایدئولوژی بورژوایی عمل کرده و راهنمای عمل انقلابی میباشد.
32. ظهور مارکسیسم بمثابه علم، محصول پيدايی طبقه کارگر و تکامل نظری آن پیوند ناگسستنی با فراز و فرودهای جنبش کارگری دارد. همانگونه که موجوديت مارکسيسم بمثابه علم و مارکسیسم بمثابه ايدئولوژی قابل تفکيک نیست، به همانگونه نيز موجوديت تئوری انقلابی نیز بدون سازمان انقلابی ، قابل تصور نیست. کارکرد دوگانه مارکسيسم، در نقش دوگانه سازمان انقلابی تجلی مييابد. نقش علمی سازمان سیاسی طبقه کارگر، بمثابه نهادی برای تکامل علم انقلابی، و نقش سیاسی سازمان انقلابی بمثابه ارگان سازماندهی انقلاب اجتماعی.
33. جنبش کمونیستی کارگران با ظهور مارکسیسم يک پیروزی بزرگ علمی در تاریخ جامعه بشری را از آن خود ساخت. با وقوع انقلاب اکتبر و وقوف بورژوازی به نقش مارکسیسم همچون سلاح براندازی کل نظام موجود، تمام دستگاه آموزشی بورژوازی و شاخههای علوم اجتماعی به خدمت تحریف و خنثیسازی مارکسیسم در آمدند. از این پس کلیه علوم جدید اجتماعی وانسانی دستگاه حاکم، برای پس راندن مارکسیسم از جايگاه خويش، برای خلع سلاح نظری طبقه کارگر، بسیج شدند. بدین ترتیب دستگاه ایدئولوژیک طبقه حاکم، تمام توان تاریخی خویش را برای ابطال احکام مارکسیستی بکارگرفت. جامعه شناسی مدرن تهاجم نظری گستردهای را به مبانی نظری و متدلوژی مارکسیسم سازمان دادند. درنتیجه، سازمانیابی و تحزب کمونیستی تحت ضربات بیامان تئوریهای مشعشعی قرار گرفت که در آخرین کلام خود بر علوم اجتماعی، سیاسی و روانشناسی رسمی از یک سو و نظریههای دمکراسی از سوی دیگر تکیه داشتند.
34. يکی از پیامدهای شکست انقلاب اکتبر تجزیه کارکرد دوگانه سازمان انقلابی، سازمان بمثابه تولید کننده تئوری انقلابی و سازمان بمثابه ارگان سازمانده جنبش سیاسی کارگری بود. اين امر بصورت عقب رانده شدن تحزب کمونیستی در عرصه نظری و در نتیجه رانده شدن پروبلماتیکهای جنبش کمونیستی و مارکسیسم به حوزه نهادهای علمی دستگاه حاکم و توليد مارکسیسمهای استرليزه شده در یک سو، و مبدل شدن تئوریسينهای احزاب کمونيست سابق به خیلی از مفسران درجه چندم مارکسیسمهای دانشگاهی در سوی ديگر تجلی یافت. بعبارت دیگر، تجزیه کارکرد دوگانه سازمان و جنبش کمونیستی در حوزه مبارزه طبقاتی بصورت تقسیم کار معینی تبارز یافت. کار جدی نظری و تولید تئوری انقلابی به نهادهای علمی دستگاه رسمی اموزشی حاکم واگذار شد. احزاب و سازمانهای باصطلاح کمونیستی نیز درنقش نهادهای سیاسی ایدئولوژیک ظاهر شدند. در یکسو مارکسیسم انجماد یافته ایدئولوژیک و در پیشاپیش ان استالینسم قرار گرفت و در سوی دیگر، مارکسیسمهای استرلیزه شده و بیخطر آکادمیک. اين رخداد در عين حال بازتاب خلع سلاح نظری جنبش کارگری و قطعیت یافتن ورود احزاب کمونیست سابق به جرگه چپ سیستم سیاسی موجود در یک روند تاریخی بود.
35. پیامدهای نهادینه شدن تجزيه نقش علمی و ايدئولوژيک مارکسیسم، اما تنها در مسدود شدن پیشروی نظری جنبش کارگری محصور نگشت. سبک کار نظری معینی در عرصه سازمانی جانشین سبک کار نظری سازمانهای کمونیستی سابق گشت. در اين سبک کار جدید، توليد واقعی فکری به نهادهای دانشگاهی، یعنی به چپ آکادميک واگذار شده و تئوريسينهای حزبی نیز با تفسیر سیاسی تئوریها یا بازتعریف آنها دست به استنتاجهای سیاسی و برنامهای زدند. بدین ترتیب جناح چپ دستگاه اموزشی جامعه بورژوا ابتکار عمل در تعریف و بازتعریف پروبلماتیکهای جنبش کارگری کمونیستی را در دست گرفته و سیطره تئوریک خود بر کل جنبش و تحزب کمونیستی سابق را تامین کرد.
36. جنبش کمونیستی با وقوف بر تجزیه کارکرد دوگانه مارکسیسم، مارکسیسم بمثابه ایدئولوژی انقلابی و مارکسیسم بمثابه علم انتقادی، ناگزیر است تا برای بازپسگیری نقش علمی و تئوریک سازمان انقلابی، به تدارک یک رویارویی تاریخی با مارکسیسمهای بورژوایی دست یازد. تنها و تنها از مجرای این رویارویی تاریخی است که بازتعریف پروبلماتیکهای جنبش کمونیستی و تدوین برنامه حزب کمونیست جهانی میسر میگردد. از همین رو تلاش برای بازتعریف سبک کار نظری و سیاسی توسط سازمان انقلابی میتواند راه پیشروی در این راستا را بگشاید.
37. تداوم حيات نظام سرمايهداری به معنای بازتوليد ايدئولوژی طبقه حاکم از طريق سرکوب انديشهها و نظرات انقلابی است. به همين سان، تداوم حيات جنبش کمونيستی نيز در گرو نقد دائمی اشکال جديد و بازتوليد شده ايدئولوژی حاکم میباشد. مارکسيسم با اعلام جنگ رسمی به علوم اجتماعی رسمی وقت ( علم اقتصاد) به ميدان آمد. از آن تاريخ به بعد، پیشروی سازمانی جنبش کمونیستی در گرو غلبه بر موانع ايدئولوژيک و تکامل علم انقلابی نيز از طريق چيرگی بر کارکرد ايدئولوژيک علوم رسمی ميسر گرديده است. سوسيالدمکراسی و استالينيسم همچون اشکال دفورمه و استرليزه شده مارکسيسم، بيانگر چيرگی ايدئولوژيک دو جريان فکری عمده بورژوايی در سراسر قرن بيستم بر جنبش کارگری بودهاند که در آخرين کلام توسط نهادهای علمی و آموزشی طبقه حاکم بازتوليد ميشدند. در اين معنا، جدال ميان علم انقلابی و علوم اجتماعی رسمی، يکی از عرصههای تجلی مبارزه طبقاتی در نظام سرمايهداری بوده است. در يک سو کارکرد ايدئولوژيک علوم رسمی و نهادهای آن قرار داشتهاند و در سوی ديگر، نهادها و نظريهپردازان جنبش سياسی کارگری.
38. همانگونه که نهادهای نظامی و پليسی دولت بوژوا وظيفه سرکوب مبارزات کارگری و اعتراضهای تودهای برای برقراری نظم سياسی و اقتصادی را بر عهده دارند، به همان شيوه نيز دانشگاهها و انستيتوهای پژوهشی در رشتههای علوم انسانی، اجتماعی و سياسی، وظيفه سرکوب فکری انديشه و تئوری انقلابی و برقراری «نظم فکری» از طريق خنثیسازی، تحريف و بازتعريف پروبلماتيکهای مطرح در حوزه مبارزه انقلابی را بعهده دارند. پيشروی عمل انقلابی در گرو، بازتوليد علم انقلابی و تکامل علم انقلابی نيز در پيوند با عمل انقلابی صورت ميگيرد. گسست در روند بازتوليد علم انقلابی، مفهومی جز محو سازمان انقلابی و اضمحلال يا استحاله آن در سيستم سياسی نظم موجود ندارد. به همين سياق نيز، هرگونه گسستی در حيات حزب و سازمان انقلابی، مفهومی جز سيطره ايدئولوژيک پليس انديشه بر حوزه مبارزه نظری و تهیشدن تئوری انقلابی از مضمون واقعی آن ندارد. درغياب پروسه بازتوليد علم انقلابی، عمل انقلابی نيز بتدريج تحت سيطره آگاهی کاذب و اشکال جديد ايدئولوژیک قرار گرفته و ماهيت انقلابی خود را از دست ميدهد.
39. جنبش کمونيستی با در غلطيدن به برداشتی متافيزيکی از کارکرد علم و جايگاه تاريخی سوسياليسم علمی، در مقابل معضلات پيش رو بتدريج خلع سلاح گشت. اين نگرش به کارکرد سوسياليسم علمی، با ناديده گرفتن کارکرد ايدئولوژيک علم، اين حقيقت را درنمییافت که حتی علم فيزيک و مکانيک نيز در تلاش برای حل پروبلماتيکهای برخاسته از موضوع ( ابژه) کار خود، بازتولید ميشوند. اين نگرش که ريشههای تاريخی آن بخش اعظم جنبش مارکسيستی را در بر ميگيرد، در نمییافت که جهت اصلی تکامل علم فيزيک نيز، تحت مناسبات سرمايهداری شکل گرفته و نه فقط نتايج عملی آن ( فناوری علمی) بلکه نتايج متدلوژيک آن نيز، در خدمت تحکيم ايدئولوژی حاکم قرار دارد. يکسان انگاشتن سوسياليسم علمی با علم طبيعی، بدون درک کارکرد ايدئولوژيک آن، به دگماتيسم و يکجانبهگری در سياست غلطيده و با ايدهآليزه کردن نقش عنصر آگاه و بازيگر سياسی، محدوديت تاريخی عنصر آگاه در چارچوب ساختارهای عينی و اجتماعی را درنمییافت. اين نگرش در نمییافت که حتی «علم رسمی» نيز موضوع نقد کمونيسم است و علم انقلابی بايد در نقد بی وقفه علوم بورژوايی بازتوليد شود. علمگرايی متافيزيک در نيافت که بازتوليد علم انقلابی و راهکارهای آن به مثابه چراغ راهنمای عمل انقلابی نقش مهمی در مبارزه کمونيستی دارد و توقف اين روند به معنای مرگ سياسی سازمان انقلابی است.
40. بدون تئوری انقلابی نمیتوان سخنی از سازمان انقلابی راند. و بدون مارکسیسم انقلابی، سخنی از تئوری انقلابی در میان نخواهد بود. بازپس گیری نقش پیشرو و انقلابی سازمان سیاسی کارگری، منوط به غلبه بر تجزیه کارکرد دوگانه سازمان انقلابی، سازمان بمثابه نهاد علم انقلابی و سازمان بمثابه نهاد عمل انقلابی، است. سازمان بمثابه نهادی برای تولید و تکامل علم انقلابی بايد بر بستر تجارب و تکامل تاکنونی مبارزه طبقاتی، خود را به ابزارها، مکانیسمها و شیوههای تولید علم انقلابی مجهز سازد. سازمان بمثابه نهادی برای تولید علم انقلابی، ناگزیر است تا در پیروی از سنت مارکسیسم انقلابی، در دیالوگ دائمی با علوم رسمی برای بازتعریف پروبلماتیکهای جاری در مبارزه طبقاتی بسر برده و در عین حال در جدال دائمی با علوم رسمی به افشای کارکرد ایدئولوژیک ان در سرکوب اندیشه انقلابی بپردازد. سازمان کمونیستی بمثابه نهادی برای بازتولید تئوری انقلابی، ناگزیر است تا خط فاصل روشنی میان تبلیع و اژیتاسیون در یکسو و ترویج و تولید علمی در سوی دیگر ، خط فاصلی میان کار علمی و نظری در یکسو و کار سیاسی و تبلیغی در سوی دیگر بکشد. ایجاد چنین خط فاصلی نیز بنوبه خود منوط به بازتعریف سبک کار سیاسی و تمایز ان با سبک کار نظری سازمان انقلابی در دورههای متفاوت است.
فصل سوم: مبانی نظری سبک کار کمونیستی
(٦) سبک کار بورژوايی، سبک کار کمونیستی
41. سازمان کمونيستی، محصول تاريخی، جنبشکارگری برای براندازی نظام بردگی مزدی است. جنبشی که با مارکسيسم،توانست بزرگترين پيروزی در عرصه عقايد و علوم انسانی را نصيب خود ساخت. مارکسيسم با کشف قانونمندی تکامل جامعه بشری، امکان تدوين استراتژی سياسی در مبارزه برای برپايي جامعه کمونيستی، جهانی بدون طبقه، بدون دولت و بدون پول را ميسر گردانيد. اشکال سازمانيابی مبارزه کارگری که در ابتدا بر فرضيههای انتقادی راديکال استوار بود، با عروج مارکسيسم به صحنه عقايد و علوم انسانی، به عالیترين سطوح ممکن تکامل يافت. بعد از عروج مارکسيسم به صحنه جدال نظری، مشخصه اصلی جنبش کمونيستی، مبارزه تحت پرچم، برنامه و سازمان کمونيستی بوده است.
42. نظام پارلمانتاريستی،صفت مشخصه شیوه حکومت سرمایه داری است. نظام پارلمانتاریستی بر رقابت احزاب بورژوا و سبک کار پارلمانتاريستی بر رقابت برای جلب آراء عمومی استوار است. در نزد احزاب بورژوا، ساختار حزبی بمثابه پلهکانی برای صعود به راس هرم قدرت، و هر انسان، بمثابه يک شنونده صاحب رای جلوهگر ميشود. فلسفه وجودی حزب بورژوا، بازتوليد سيستم سياسی سرمايه و تحکيم مناسبات ميان شنوندگان صاحب رای و شکارچيان آراء عمومی بمثابه اجزاء اساسی دمکراسی پارلمانی است. سيستم مبتنی بر نمايندگی نظام پارلمانتاريستی، در بهترين حالت، ابزار جابجايی قدرت در ميان جناحهای طبقه حاکم از مجرای توليد آراء عمومی بوسيله صاحبان وسايل توليد مادی و معنوی در جامعه است. اين روند، بر مناسباتی استوار است که در آن، اکثريت عظيم جامعه بشری، يعنی توليدکنندگان نعم مادی، از هيچ امکان معنوی و مادی برای توليد فکری، نه فقط در سطح کلان (افکار عمومی) بلکه حتی در سطح نيازهای فردی خود نيز برخوردار نيستند.
43. حزب کمونيستی، فلسفه وجودی خود را نه با پارلمان و دمکراسی، بلکه مبارزه دائمی طبقه کارگر عليه مناسبات بردگی مزدی تعريف ميکند. حزب کمونيستی، برای برپايی جامعهای عاری از طبقات، پول و دولت مبارزه ميکند. حرکت بدين سو، يعنی حرکت بسوی جامعهای عاری از تضادهای طبقاتی و ايدئولوژیک و در نتيجه جامعهای بدون ضرورت وجودی احزاب دولتی. روندی که بلافاصله بعد از پيروزی انقلاب و با تشکيل دولت شوراها و فراهم شدن امکان دخالتگری وسيع توليدکنندگان در اداره امور اقتصاد وسیاست جامعه آغاز ميگردد. با اين وصف بايد در نظر داشت که حزب کمونيستی نه نمونه يا الگويی از جامعه کمونيستی، بلکه گردان پيشاهنگ نبرد انقلابی برای برپايی جامعه سوسياليستی میباشد. در جائيکه سبک کار و تاکتيکهای سازمانگری احزاب پارلمانتاريست، بر بازتوليد سيستم نمايندگی پارلمانتاريستی استوار است، استراتژی و تاکتيک حزب کمونيستی، برتبيين علمی اهداف کمونيستی و ضرورت حرکت سازمانیافته طبقه کارگر برای براندازی سرمايهداری استوار ميگردد. در جائيکه احزاب پارلمانتاريست و بورژوا بر دستگاه ايدئولوژيک (نهادهای علمی و رسانههای عمومی) برای جلب آراء حاکم تکيه دارند، نيروهای جنبش کمونيستی، پايگاه توليد تئوری انقلابی و سازماندهی جنبش کارگری برای براندازی سرمايهداری هستند.
44. پارلمان در موقع معينی از حيات نظام سرمايهداری، کانون تجمع احزاب سياسی مترقی وارتجاعی نظم موجود بود. زمانی که احزاب انقلابی، ناگزير بودند تا از پارلمان بمثابه يک تريبون بورژوايی، برای دفاع از مواضع انقلابی، عرصههايی چون حق رای عمومی، اصلاحات اقتصادی، دمکراسی و... در مقابل احزاب ارتجاعی، سودجسته و تودهها را حول حزب انقلابی بسيج کنند. همين واقعيت موجب ميگرديد تا احزاب کمونيست سابق، پا به پای مبارزه برای سرنگونی نظم موجود، توجه خاصی به رقابت تبليغاتی برای «جلب آراء» در شرايط متعارف داشته باشند. احزاب کمونيست اما در همان زمان نيز، پارلمان را همچون «تريبوني» جهت تسريع پروسه انقلاب بشمار ميآوردند. اين در شرايطی بود که سيستم سياسی سرمايه به تباهی کامل نگرائيده و وجود احزاب انقلابی بزرگ و تودهای در جامعه و حتی در پارلمان ممکن بود. با آشکار شدن خطر کمونيسم برای بورژوازی و شکست انقلاب اکتبر و موج انقلاب جهانی از يکسو، و تحولات ساختاری سرمايهداری از سوی ديگر، امکان وجود احزاب انقلابی تودهای از ميان رفته و پارلمان مبدل به مرکز سامانيابی مضحکههای دمکراتيکی شد که گردانندگان واقعی آن به دستگاههای مخوف امنيتی جامعه بورژوا، و منابع آن بر استثمار فزاينده و کشتار ميليونی کارگران و زحمتکشان تکيه دارند.
45. در نظام پارلمانتاریستی، اين رسانهها هستند که در آخرين کلام، آراء را به صندوقها هدايت ميکنند. رسانهها ابزار هويت ايدئولوژيک طبقه حاکم بر جامعه بنام جامعه است. رسانههای عمومی در جامعه موجود، همچون نقابی بر چهره کريه جنایتکارانی است که نظم موجود را سازمان ميدهند. نقابی که به مشتی قلدر اعتبار و شهرت ميبخشد. رسانههای عمومی حربه کارآمد طبقه حاکم، برای مقابله با جنبش کارخانه و خيابان و محله است. صدا و سیمايی است که که در خاموشی اين جنبش به جای آن و خطاب به آن حرف ميزند، ماشين غول آسایی است که تحت نظارت پليس ومحققان مزدبگير، در حال بسیج ايدئولوژيک دائمی جامعه، برای تضمين بقا سرمايه و فعاليت بی وقفه برای مهار جنبش اعتراضی استثمارشوندگان درکارخانه و محله است.
46. در دمکراسی پارلمانتاريستی تکنولوژی مدرن رسانهای، تحت مالکيت سرمايهداران ودولت آنها قرار دارد. رسانهها بلندگوهايی هستند در دست يک اقليت ناچيز برای فرياد زدن به جای همه، برای نشاندن برگزيدگان سرمايه به سکوی سخنگويان قدرت و مبدل کردن ميليونها انسان به شنوندگان منفعل. توليدکنندگان نعم واقعی جامعه که در اسارت نان شب هستند، هيچ سهمی در صدا و تصويری که به نام عموم سخن ميگويد ندارند. کنترل واقعی اين رسانهها، در آخرين کلام در دست نيروهای امنیتی و پليس بورژوا است. رسانهها در همهجا و همهوقت، بر کليه شئونات زندگی آحاد جامعه تسلط دارند، در محل کار، خیابان و خانه، آحاد جامعه را در محاصره امواج وتصاوير و پيامهای خود داشته و با سيلی از اخبار و ايدهها، تصويری فریبنده از واقعيت پیرامون را بر اذهان شنوندگان خويش تزریق میکنند. طرف مقابل اين رسانهها، توده بی شکلی از شنوندگان انبوه است. در نزد رسانه بورژوا، هر فرد انسانی، يک رای، يک انتخاب کننده، یک شنونده است. يک شرط پايهای چيرگی رسانهای ايدئولوژی حاکم، آتميزه شدن جامعه به شنوندگان و بينندگان منفرد و منفعل است. شنوندگانی بدون تشکل و جهان بينی انتقادی که نيروی جسمی و فکریشان، وقت و هستیشان، به اسارت سرمايه در آمده . شنوندگانی که بروايت دمکراسی، آزادانه به انتخاب «آلترناتيوهای سياسی» میپردازند. دمکراسی سرمایه، برگزاری مضحکههای انتخاباتی برای راندن آلترناتیوهای از پیش تعیین شده خود به سکوی قدرت را، دادن «حق انتخاب به مردم»، قلمداد میکند.
47. مفهوم واقعی دادن «حق انتخاب به مردم» بروایت دمکراسی پارلمانی چیزی جز سلب «حق انتخاب» نیست. در شرایطی که اکثریت عظیم جامعه بشری، یعنی استثمارشوندگان، قادر به ارائه الترناتیو سیاسی خود و رقابت رسانهای و تبلیغاتی با اقلیت مسلط بر امکانات مادی و معنوی جامعه نیستند، در شرایطی که طبقه حاکم با اتکا بر امکانات و موقعیت یاد شده قادر است تا الترناتیوهای ساخته شده خود را به تایید «اراء عمومی» رساند، در چنین شرایطی بورژوازی با برگزاری هر مضحکه انتخاباتی برای راندن الترناتیوهای خود به سکوی قدرت به سلب «حق» انتخاب استثمارشدگان میپردازد. پاسخ انترناسیونالیستها به جارچیان و ایدئولوگهای مزدور در باره «حق انتخاب» این است: «حق انتخاب» فقط به مفهوم کشاندن شنوندگان منفعل به پای صندوقهای رای به منظور بازتولید سیستم سیاسی موجود نیست، تصمیم به انقلاب برای سرنگونگی سرمایهداری نیز یک «انتخاب» است. انقلاب علیه یک اقلیت جنایتکار که سرنوشت جامعه بشری را در دستهای خویش گرفتهاند، «حق مسلم» استثمار شدگان است.
48. از ميان رفتن نقش مترقی پارلمان و انحطاط کامل احزاب سياسی متکی بر آراء عمومی در جامعه بورژوا يکی از مشخصات اساسی تباهی کامل سيستم سياسی سرمايهداری است. تباهی کامل سيستم سياسی جامعه بورژوا، احزاب کمونیست را ناگزير ميکند تا با بازتعريف سبک کار خود، شيوههای نوينی در سازماندهی نهادهای غير حزبی در شرايط متعارف، يعنی شرايط غير انقلابی که در آن، کمونيستها اقليت کوچکی هستند، بکار گيرد. از همين رو سازمان انقلابی، بدليل گسست تاريخی در سنن کمونيستی در دوران طولانی سلطه ضدانقلاب، نياز به تجديد حيات در بنيانهای استراتژی و تاکتيک خود دارد. تاکتيکهای سازمانگری که بر شيوههای کهن پارلمانتاريستی متکی است، تماما بايد نقد و طرد شوند. تکامل سبک کار انقلابی و راهکارهای نوين مبارزاتی اما نه بر اساس تخيل و ابداعات متفکران، بلکه با اتکا بر جمعبندی سازمان انقلابی از تجارب تاريخی مبارزه کمونيستی از يکسو و بازتوليد علم انقلابی در نقد ايدئولوژی حاکم و کمونيسمهای بورژوايی از سوی ديگر ميسر ميگردد.
49. برخلاف سيستم نمايندگی بوروکراتيک در نظام پارلمانی، جنبش کارگری بديل تاريخی خود، سيستم حکومت شورايی، را برای اداره امور جامعه خلق کرد. سيستم شورايی راه دخالت مستقيم توليدکنندگان و تودههای ميليونی در اداره امور جامعه را گشود. در حاليکه جنبش اتحاديهای، بر بستر عقلانيتگرايی بورژوايی بسوی بوروکراتيزه شدن و استحاله کامل در سيستم سياسی سرمايه پيش ميرفت، شوراها همچون آلترناتيو عقلانی انقلاب و حزب انقلابی تظاهر يافتند. شوراها بر ويرانههای جامعه کهن روئيده و آزادی بيان و عمل جمعی را در مقابل دمکراسی پارلمانی نهادند. آزادیهای دمکراسی پارلمانی در بهترين حالت، آزادی جناحهای طبقه حاکم در اعمال حاکميت بر استثمارشوندگان است. اماسيستم شورايی تجلی وسيعترين آزادی بيان و عمل استثمارشوندگان در اعمال حاکميت بر سرنوشت خود میباشد.
50. شوراها ارگانهای طبقه کارگر برای کسب قدرت سياسی هستند. از همين رو نيز، شوراها همچون آلترناتيو سياسی جنبش انقلابی پرولتاریا، تنها و تنها در شرایط انقلابی، زمانی که انهدام ماشين دولتی سرمایه ممکن ميگردد، قد علم ميکنند. شوراها که برای اولين بار در جنبش کارگری روسيه در سال ١٩٠٥ به وسيله و ابتکار خود کارگران شکل گرفتند، عمر کوتاهی داشتند. به هنگام انقلاب اکتبر، شوراها مجددا سربر آورده و مبدل به نهادهای سياسی جنبش انقلابی شدند. از همين رو نيز، شکست انقلاب اکتبر، اگر در اصل و محتوا حاصل شکست انقلاب در اروپا و محاصره انقلاب اکتبر توسط سرمايهداری جهانی بود، در شکل و چگونگی بروز خود، بصورت محو حکومت شورايی تجلی يافت. برخلاف تبليغات نظريهپردازان دمکراسی، اين حزب انقلابی نبود که شوراها را خلع يد کرد. بلکه اين شکست موج جهانی انقلاب و ناپيگيری پرولتاريا و احزاب کارگری اروپا بود که سبب شکست شوراها و حزب بلشويک شد.
(٧) جنبش انترناسيوناليستی و سبک کار کمونيستی
51. جنبش کمونيستی با اتکا بر چشماندازهای انقلابی همواره برای سازماندهی مبارزه طبقه کارگر و ديگر اقشار استثمار شده و تحت ستم کوشيده است. با شکست انقلاب اکتبر و چيرگی ايدئولوژيک طبقه حاکم بر جنبش کمونيستی و ورود احزاب کمونيست سابق به اردوی سرمايه، ناکارآمد بودن جنبههای معينی از اشکال کهن سازماندهی به دليل تکامل مبارزه طبقاتی آشکار گشت. از اين پس، تاکتيکهای کهن برای سازمانگری حزب بزرگ تودهای، و نهادهای غير حزبی، خصلت انقلابی خود را از دست داده و مبدل به ابزار تحکيم مناسبات بورژوايی شدند. به همين سبب، جنبش کمونيستی و چپ ايتالیا بمثابه آخرين سنگر بجای مانده انقلاب اکتبر، ناگزير بود تا با اتکا بر نقد علمی استالينيسم و کمونيسمهای بورژوايی، اشکال نوين سازمانيابی غير حزبی را جانشين اشکال کهن نمايد.
52. عليرغم نقش تاريخی چپ ايتاليا در نقد پارلمانتاريسم، اين نقد تا سرحد طرد اشکال کهن سازمانيابی تکامل نيافت. با اين وجود، حقيقت آن است که خط و مشی سازمانهای کمونيستی، از اتحاديه کمونيستها و انترناسيونال اول تا آخرين بازماندههای کمينترن انقلابی در چپ ايتاليا، برای سازماندهی جنگ طبقاتی، بر استراتژی انقلابی جهت براندازی سرمايهداری مبتنی بوده است. اشکال سازماندهی نهادهای غير حزبی، از تشکيل انجمنها و تشکلهای کارگری تا سازمانيابی اقليتهای تحت تبعيض بزير پرچم مبارزه کمونيستی، در انطباق با استراتژی انقلابی قرار داشته است.
53. چپ ايتاليا، برخلاف گروههای برخاسته از جنبش دانشجويی ١٩٦٨ که خود را به اين سنت منتسب ميکنند، همواره بر نقش برنامه و حزب کمونيستی تاکيد فراوان داشت. از همين رو نيز چپ ايتاليا میکوشيد تا مستقل از کمونيسمهای بورژوايی، يک بديل کمونيستی در عرصه استراتژی و تاکتيک ارائه کند. ارائه چنين بديلی اما مستلزم جمعبندی از تجارب انقلاب اکتبر و پاسخگويی به معضلاتی بود که در پيش پای جريان کمونيستی قرار داشت. مدافعان سنت کمونیستی که در بعد از جنگ جهانی دوم در حزب کمونيست انترناسيوناليست گرد آمده بودند، نتوانستند، بديلی در عرصه استراتژی و تاکتيک کمونيستی و چگونگی انتقال قدرت به طبقه کارگر ارائه دهند. افزون بر سنگينی عظيم ناشی از شکست انقلاب اکتبر، خيل وسيعی از موانع سياسی و نظری در مقابل اين آخرين نسل مدافعان انقلاب اکتبر در اروپا قرار داشت. آماديو بورديگا يکی از رهبران برجسته چپ ايتاليا، به دليل ناديده انگاشتن کارکرد ايدئولوژيک علم و تاکيد خطاآميز بر تغيير ناپذيری برنامه کمونيستی، قادر به درسآموزی از شکستها و بکارگيری انها در عرصه سياسی و برنامهای نگشت. اين امر موجب گشت تا چپ ايتاليا درحورههاي مشخصی از مبارزه، خلع سلاح گردد.
54. در حاليکه نقش حزب در دوران گذار، و تجربه شکست اکتبر تبديل به عرصه اصلی حملات ايدئولوژيک بورژوايی بر جنبش کمونيستی شده بود، چپ ايتاليا نه تنها قادر به پاسخگويی به اين حملات نگشت، بلکه با درجا زدن در مباحث و موضع انقلابی گذشته، ميدان را برای سوسيال دمکراسی باز گذاشت. روشنفکران آکادميست با صرف نيرو و هزينههای هنگفت در انستيتوهای تحقيقاتی، قادر به تثبيت اين ايده ضدانقلابی شدند که گويا علل شکست انقلاب، نه نارسايیهای استراتژيک و شکست انقلاب جهانی، بلکه ساختار سازمانی حزب انقلابی در روسيه بوده است. مکاتب نظری بورژوا با تکيه بر کارکرد ايدئولوژيک علوم انسانی و اجتماعی قادر شدند تا از مجرای باز تعريف پروبلماتيکهای جنبش کمونيستی و مخدوش کردن مرز ميان کارکرد حزب انقلابی به عنوان گردان نبرد مبارزه پرولتري و مسائل اساسی سوسياليسم و انقلاب، تهاجم نظری وسيعی عليه نقش حزب انقلابی از موضع دمکراسی سازمان دهند. در چنين شرايطی، چپ ايتاليا که در زير بار خرد کننده عواقب شکست انقلاب اکتبر از يکسو و پيگرد و فشار سيستماتيک دستگاههای سرکوب پليس بورژوازی از سوی ديگر قرار داشت، مجال سازماندهی يک مقاومت نظری و سياسی در مقابل اين تهاجم را نيافت.
55. در سايه عقب نشينی گام به گام جنبش سياسی پرولتری و خلاء ناشی از آن در حوزههای مختلف نظری و سياسی مبارزه، احزاب راست و چپ بورژوا قادر شدند تا جنبش اعتراضی طبقه کارگر و گروههای تحت تبعيض و ستم را مهار کرده و به بيراهه کشانند. در حاليکه جنبش اتحاديهای مبدل به نهادهای بورژوايی کنترل مبارزه طبقاتی شده بودند، چپ ايتاليا قادر به نقد کمونيستی کارکرد اتحاديههای کارگری و ارائه بديل نوين برای ايجاد نهادهای غيرحزبی نگشت. در حاليکه مسئله زنان از لحاظ عملی، تابع نيازهای سرمايه به نيروی کار و از لحاظ نظری، يکی از عرصه اصلی حمله به جنبش کمونیستی گشته بود، چپ کمونيست نه تنها قادر به مقابله با مبانی فلسفی و نظری فمينيسم نگشت، بلکه با سکوت در مقابل اين مسئله و ساختار مردسالار احزاب سنتی کمونيست، ميدان را برای بالماسکههای فمينستی بورژوازی باز گذاشت. در حاليکه که مسئله پناهندگان و مهاجرين در بعد از جنگ جهانی دوم، تبديل به يک معضل اساسی جنبش کارگری اروپا ميگشت، چپ کمونيست نه فقط قادر به ديدن اين معضل و ارائه بديل کمونيستی در اين عرصه نگشت، بلکه اين عرصه را نيز همانند ديگر عرصهها به احزاب راست و چپ بورژوا سپرد. و بازهم در حاليکه اشکال نوين راسيسم و نژادگرايی اروپايی در دوران بعد از جنگ، پابه پای مسئله پناهندگان و کارگران مهاجر در حال رشد بود، چپ کمونيست قادر به شناخت اين پديده و سازماندهی مبارزه عليه آن نگشت. و سرانجام در حاليکه تخريب و ويرانگری محيط زيست، همچون کشتارهای جمعی، يکی از بنيانهای اساسی و دائمی بارتوليد سرمايه و کارکرد ايدئولوژيک علوم طبيعی و فناوری آن بود، چپ کمونيست نتوانست در مقابل جبهه جديد بورژوايی «سبزها» مقاومت نظریسياسی سازمان دهد. خلاء عظيم ناشی از شکست انقلاب اکتبر در حوزههای مختلف مبارزه سياسی و نظری، هر يک از عرصههای ياد شده را به سنگری عليه جنبش کارگری و کمونيستی بدل کرد.
56. راهی که در کنگره حزب کمونيست ايتالیا و جدال ميان اقليت و اکثريت حزب به نمايندگی بورديگا از یکسو و انتونيو گرامشی از سوی ديگر شروع شده بود، سرانجام با حمايت کمينترن از گرامشی و سپس غلبه تئورهای مشعشع گرامشی در باره هژمونی و لزوم کار فرهنگی، رونق ديگری به چپ اروپا و بويژه چپ نو در دهههای بعد داد. تئوری هژمونی آنتونيو گرامشی که بخشا حاصل سردرگمی او در يافتن علل شکست انقلاب در اروپا و سرخوردگی او از مواضع شبهسنديکاليستی پپيشين وی بود، بعد جهانی چشمگيری يافته و مبدل به يکی از مبانی اساسی سبک کار ژروناليستی و هژمونيک چپ اروپا گشت. زمانی که آماديو بورديگا، فرسوده از شرايط دشوار نبرد انقلابی به لاک زندگی شخصی خويش خزيد، آنتونيو گرامشی، در يادداشتهای زندان خود، راه عقب نشينی تئوريک به میدان ضد انقلاب را از مجرای تدوين استراتژی سياسی مبتنی بر تئوری هژمونی، فراهم ساخت.
57. چپ ايتاليا بمثابه آخرين سنگر انقلابی و وارث درک متافيزيکی از کارکرد ايدئولوژيک علم و در نتيجه با تاکيد يکسويه بر تغيیرناپذيری برنامه کمونيستی از پاسخگويی به معضلات و پروبلماتيکهای پيشرو ناتوان ماند. سلسله انشعابات چپ ايتاليا و موجوديت بعدی اين جنبش بصورت گروههای ضعيف و پراکنده، اين حقيقت را در هيئت يک تراژدی تاريخی به ثبوت رساند. بر متن چنين تجربه تاريخی و به هيجان آمدن جنبش دانشجويی اروپا در ١٩٦٨ طيف جديدی از گروههای انقلابی با تکيه بر مواضعی مشعشع، پرچم دفاع از سنت چپ ايتاليا را بدست گرفتند.
58. عقب نشينی سياسی و در جازدن نظری چپ ايتاليا در مواضع ١٩١٩ کمينترن، فضای مناسبی برای ابراز وجود محافل روشنفکر اروپا با مواضع آنارکوليبرالی و شوراگرايانه در دهه هفتاد، فراهم کرد. مواضع سياسی نسبتا مغشوش گروههای برخاسته از جنبش دانشجويی ١٩٦٨ اروپا و تهاجم آنان به نقش حزب و برنامه کمونيستی بر متن اين عقب نشينی تاريخی جريان کمونيستی شکل گرفت. مواضعی که با ايدهآليزه کردن بیبرنامگی جنبش سياسی کارگری، نقش سياسی و رزمنده سازمان کمونيستی را تا سر يک نهاد مفسر و تربيتی تنزل داد. از همين رو نيز گروههای به اصطلاح چپ کمونيست برخاسته از جنبش ١٩٦٨، هيچگاه مایل و قادر به حضور در صحنه مبارزه طبقاتی نبوده و همواره بصورت محافل غير جدي بحث و مطالعه باقی ماندند. به رغم ادعای اين گروهها مبنی بر پيروی از سنت چپ ايتاليا، نه مواضع و نه سبک کار و نه حتی موجوديت تشکيلاتی اينان در امتداد تاريخی موجوديت چپ ايتاليا قرار ندارد.
59. در نزد گروههای برخاسته از جنبش دانشجويی ١٩٦٨ فرانسه که خود را منتسب به سنت چپ ايتاليا ميدانند، خصوصيات مشترکی يافت ميشود. مواضع اين گروهها، بيش از آنکه تداوم نظريات چپ ايتاليا باشد، واکنشی سوسيال دمکراتيک در قبال آنرا تجلی ميکند. شکل بندی گفتاری اين واکنش از لحاظ نظری، ريشه در گرايشات شورا گرا داشته و از ماهيت سياسی راست روانه برخوردار است. برخلاف چپ ايتاليا که مسئله برنامه و سازمان کمونيستی در مرکز مباحثاتش قرار داشت، اين طيف با تکيه بر مباحث مشعشع متاثر از مارکسيسم دانشگاهی، برنامه کمونيستی و حزب کمونيستی را مورد حمله سيستماتيک خود قرار ميدهند. اگر در نزد چپ ايتاليا، اکتر و بازيگر سياسی (حزب و سازمان) دارای نقش تعيین کننده و مطلق در انقلاب و بعد از آن بود، در نزد اين گروهها، آکتور (بازيگرا) نقش خود را کاملا از دست داده و استراکتور(ساختار) جانشين آن گشته است. پيرو فلسفه ساختارگرای فرانسه در دهه هفتاد و هشتاد و گرايشات سیاسی متاثر از اين مکتب فلسفی، آکتورها و بازيگران ( دراينجا سازمان و حزب) نقشی در تغيیر ساختارها ندارند. با پيروی از اين متدلوژی در عرصه تئوری و بر متن سنت سياسی شوراگرايانه بود که سازمان کمونيستی، از يک نهاد سياسی سازمانده و دخالتگر به نهادی آموزشی و تربيتی تنزل کرد. وظيفه سازمان سياسی، نه دخالتگری و سازماندهی، بلکه مطالعه و تفسير وقايع قلمداد شد. رسالت سازمانيابی جنبش کمونيستی و تدوين و ترويج برنامه کمونيستی هم بعهده جنبش عينی طبقه کارگر قرار گرفت. برای توجيه اين عقب نشينی، تحليلهای اقتصادی مبتنی بر تئوری سقوط به خدمت گرفته شد. مضمون سياسی اين مواضع اما جز توجيه عينیگرايی و پاسيفيسم متکی بر تئوریهای مشعشع شبه اسکولاستيکی و سيکلی در باره نقش سازمان، بحران سرمايهداری و غيره نبود.
60. تئوریهای طيف برخاسته از جنبش دانشجويی ١٩٦٨ فرانسه، بطرز چشمگيری تحت تاثير مکاتب فلسفی وقت قرار داشتند. ايده چرخشهای سيکلی در تئوریهای مربوط به حزب و بحران سرمايهداری، نظريه سقوط خود بخودی سرمايهداری روبهزوال، از لحاظ شناخت شناسی، جبر بيرحمانه ساختارها ( متدلوژی استروکتوراليسم) را تجلی ميکردند. اينکه توليدکنندگان و هواداران چنين تئوريهایی تا چه درجه بر فلسفه استروکتورالیسم فرانسوی واقف بودند، تغيیری در اين واقعيت نميدهد. همين جبر ساختارگرايانه بود که جايی برای ابراز وجود اکترها و عمل انقلابی باقی نميگذاشت. اما گرايشات مدافع سنن قديمی چپ کمونيست نيز، ديگر در آنچنان جايگاهی نبودند تا قادر به نقد مبانی سياسی و فلسفی مواضع نيروهای برخاسته از جنبش ١٩٦٨ باشند. جريان فرانسوی چپ کمونيست، اگر از لحاظ شناختشناسی و متدولوژی نظری، از مکتب ساختارگرای فرانسوی تاثير پذيرفته بود، در حوزه مشی سياسی ملغمهای از انديشههای فلسفی مکاتب شبه مارکسيستی اروپايی و مباحث شوراياگرايانه و آنارشيستی را با مواضع سنتی چپ ايتاليا درهم آميخته بود. پديدار شدن گروههای برخاسته از جنبش ١٩٦٨ فرانسه که خود را منتسب به چپ ايتاليا ميکنند، از لحاظ تاريخی، محصول عقب نشينی چپ ايتاليا در عرصه مبارزه سياسی و نظری و در نتيجه ضعف و تشتت اين آخرين سنگر نبرد کمونيستی بود. اين حقیقت اما ذرهای از نقش تاريخی چپ ايتاليا بعنوان پرچمدار مواضع طبقاتی در سياهترين دوران تاريخ مبارزه طبقه ما نمیکاهد. چپ ايتاليا در بحبوحه دفاع طلبی ناسيوناليستی جنگ جهانی دوم، تنها حزب سیاسی جهان بود که با حرکت برخلاف جريان وپایبندی به اصول انقلابی موضع ضد جنگ اتخاذ کرد. اين در شرايطی بود که کليه احزاب کمونيست سابق دستخوش تسويههای سياسی خونين شده و با تغيیر ماهيت به اردوی سرمايه پیوسته بودند.
(٨) چپ سرمايه، سبک کار ژورناليستی، هويت
61. احزاب چپ نقش مهمی در مهار مبارزه طبقه کارگر و ايجاد توازن قوا ميان جناحهای طبقه حاکم در نيم قرن اخير داشتهاند. اکنون، با تداوم بحران ساختاری سرمايه در سه دهه اخير و شکست آلترناتيو جناج چپ (سرمايهداریدولتی)، بخش قابل توجهی از اين احزاب بتدريج از صحنه رقابت با آلترناتيوهای کلاسيک سرمايه کنار ميروند. در پيوند با اين روند،گرايشاتی از نمايندگان سابق جناح چپ در عرصه نظری ( مارکسيسمهای دانشگاهی) و در عرصه سياسی ( شخصيتها و احزاب چپ سابق) تبديل به مکاتب فکری نوظهور و بازيگران سياسی جديد ميشوند. اين روند، وجهی از يک پولاريزاسيون سياسی است. در نزد متفکران جديد چپ، حقيقتی خارج از تفاسير و تصاوير خاص زبانی و فرهنگی وجود ندارد. «حقيقت» اين متفکران، آفريده کلام و رسانه است. حقيقت را امواج عظيم بلندگوها و ماهوارهها بر اذهان میليونها انسان خسته از کار روزانه، حک ميکند. رسانه و رايانه، افزار معجزهآفرين توليد حقيقت در نزد متفکران سرخورده از بحران علوم انسانی عصر حاضر گشته است. بخش معينی از احزاب چپ سابق، در باور به رهنمودهای جناح چپ مراکز علمی سيستم موجود و برای گرم کردن بازار رقابتهای انتخاباتی، به جزئی از ژورناليسم نوکر و مديای حاکم مبدل گشتهاند. بدينسان، اشکال سنتی سازماندهی سابق، بيش از بيش در انطباق کامل با سبک کار پارلمانتاریستی برای جلب آراء حاکم بر جامعه تحول يافته است. سیطره هویت رسانهای بر موجودیت پراکنده و غیر سازمانی چپ امروز، جلوهای از این تحول است.
62. سيطره هويت ژروناليستی ـ رسانهای بر موجوديت سياسی بخشی از چپ سابق، نه بازتاب الزامات جديد «عصر رسانه و اطلاعات»، بلکه مرحلهای از روند استحاله بخشی از چپ در جناح ميانی سيستم سياسی موجود و نضج سبک کار آن است. جنجال رسانهای و ژورناليستی که همواره يکی از اشکال تحکيم ايدئولوژی طبقه حاکم بوده، با انقلاب انفورماتيک تسريع چشمگيری يافت. از همين رو نيز تغيير تدریجی هويت گرايشاتی از چپ سابق به نهادهای رسانهای را بايد همچون تداوم ژورناليسم و «تفکر هژمونيک» سابق در شرايط جديد تلقی کرد. سبک کار هژمونيک و ژورناليستی چپ که خود تجلی پيشروی ايدئولوژيک سرمايه در بعد از جنگ دوم جهانی بود، اکنون تا سر حد تغيیر هويت سازمانی چپ سابق از هويت حزبی و سنتی سابق به ه رسانهای پيش ميرود. ايدئولوژی اينان، توافق برای دروغ جمعی و بندوبست با دستگاههای امنيتی دلار و يورو است. سياست اينان، تبانی با پليس دمکراسی برای مقابله با جنبش انقلابی و تلاش برای اصلاح نظام موجود است.
63. يکی از مشخصات سبککار چپ امروز، ستايش انديويدوآليسم و فرديت بمثابه اصل پايهای نگرش ليبراليسم به جامعه انسانی و ايضا جايگزينی پروژههای فردی هويتيابی سياسی با سبک کار سابق است. در حاليکه شکلبندی گفتاری سبک کار پيشين بر جنبش زنده انسانها بمثابه موضوع و طبقه کارگر بمثابه عامل تغيیر تکيه داشت، اين دومی اما روی انفعال عمومی شهروندان شنونده، و دستیابی به سهمی از آراء حاکم، سرمايه گذاری کرده است. اولی بر مفاهيم بظاهر انقلابی کمونيسم بورژوايی تاکيد داشت، اين دومی اما بر امکان اصلاحات و بهبود اوضاع اشاره دارد. مضمون سیاسی هويت رسانهای چپ، چرخش براست است. همچون يکی از نتايج روند اضمحلال سازمانی چپ سابق، فعالين اين طيف به کارمندان دستگاههای رسانهای تبديل شده و برای احراز اين مشاغل «معتبر» پیشانی به آستان قدرت و پليس سرمايه میسايند.
64. رسانههای عمومی، پيچيدهترين و قویترين ابزار ارتباط انسانی هستند. اما در نظام سرمايهداری، اکثريت عظيم جامعه انسانی و در پيشاپيش آنان طبقه کارگر، از هيچ امکان رسانهای برخوردار نيست. همان طبقهای که تمام اوقات و هستی کارگران را تحت مالکيت خويش دارد، دستگاه عظيم آموزشی و رسانههای غول آسای ارتباطی را نيز در اختيار دارد. اينچنين است که اکنون در دنيای تاخت و تاز بيرحمانه دلار و يورو، تحول شگرف تکنولوژی رسانهای درخدمت جنگ، کشتار و تحميق بيشتر جامعه قرار گرفته است. خيل عظيم فرستندههای راديویی و تلويزيونی و رايانهای مستقر در پايگاههای اصلی سرمايهداری جهانی، با امواجی از دروغ و پليدی در جنگ دائمی با جنبش کارخانه و محله بسر ميبرند. اگر رسانهها چنين نقش تعيينکنندهای در ساختن باورهای عمومی نداشتند، طبقه حاکم هرگز قادر به حفظ نظم نمیگشت. جنگ ايدئولوژيک و رسانهای همواره يک پايه اصلی جنگها و کشتارهای فجيع توسط طبقه حاکم بوده است. از همين رو نیز به رغم تلاش طبقه حاکم در يک دوران تاريخی برای بیاعتبار ساختن آموزههای علم انقلابی، صحت احکام آن بيش از بيش بثبوت ميرسد. از جمله اين حکم که « ايدئولوژی حاکم بر جامعه، ايدئولوژی طبقه حاکمه است».
65. تحولات دوره اخیر در صفوف جناح چپ و سبک کار آن، بازتاب روندهای معينی در حوزه پراتيک سياسی بوده و در پيوند با تغيير تناسب قوا ميان جدال طبقات اصلی جامعه صورت گرفته است. همانگونه که کليه احزاب چپ و کمونيست در دوران سابق، در خدمت پروسه ادغام ساختارهای دولتی و اقتصادی قرار گرفته و در درون سيستم سياسی سرمايه جای گرفتند، به همان سياق نيز، چپ امروز، در حال انطباق خود با شرايط دنیای بعد از بلوک شرق است. اينان مشی سياسی و اشکال سازمانی خود را با شرايط جديد وفق داده و در نهادهای مديايی و رسانهای جناحهای قدرتمندتر استحاله میيابند. تحول سازمانگری سابق چپ به فعاليت رسانهای و مبدل شدن کادرهای حزبی سابق به کارمندان مديای بورژوا امپرياليستی تنها يکی از نمادهای بيرونی اين روند، يکی از جوانب پولاريزاسيون سياسی جديد در سطح جهانی است. يکی از نتايج سياسی اين تحول، قطب بندی آتی مبارزه طبقاتی در اشکالی نوين خواهد بود. در چنين اوضاعی تکيه بر سازمانگری جنبش کارگری، بر بنیاد چشم انداز انترناسيوناليستی اهميت دورانساز دارد.
66. هرگونه باور به امکان جلب تودههای وسیع به صفوف نبرد کمونيستی در شرایط حاکميت بلامنازع ايدئولوژی مسلط، توهمی بيش نيست. در شرايطی که تکنولوژی مدرن رسانهای و رايانهای در خدمت پيشروی بيش از بيش طبقه حاکم در جدال عليه طبقه کارگر قرار گرفته، سازمان سياسی کارگران ناگزير است تا از حقيقتی ديگر و بزبانی ديگر سخن بگويد. چرا که، در آنسوی ايدئولوژیها و استراتژیهای «توليد حقيقت»، يک دنيای واقعی با تمام حقايق غير قابل انکار وجود دارد. دنيايی که طبقه ما بايد از شر مصائب و فجايع آن، از شر استثمار وسکوت تاريخی که برما تحميل گشته رها شود. در چنين دنيايی نه الفاظ و تئوريها، بلکه دستههای مسلح دولتی، سازمانهای امنيتی و اعتصاب شکنان هستند که با ما طرف خواهند شد. در چنين دنيايی سرنوشت نهايی مبارزه در جدال خونين ميان گاردهای مسلح شوراهای کارگری و پليس ضدشورش دستگاه حاکم برای «حفظ نظم» رقم خواهد خورد. کمونيستهای انترناسيوناليست با آگاهی به روندهای ياد شده سياسی واجتماعی، جهت اصلی فعاليت خود در شرايط متعارف را، بر سازماندهی کانونهای کوچک مقاومت کمونيستی قرار ميدهند.
فصل چهارم: کانونهای کمونيستی
(٩) بسوی تشکیل کانونهای کمونيستی
67. مبارزه طبقه کارگر عليه استثمار سرمايهداری، منشاء حيات جنبش سياسی کارگری و سرانجام حزب کمونيستی است. سازمان کمونيستی نيز به سهم خود، عامل پيشروی سياسی مبارزه طبقاتی و ظرف سازمانيابی کمونيستی کارگران میباشد. سازمانيابی کمونيستی کارگری اما به خودی خود تحقق نمییابد. ايجاد نهادهای غير حزبی، گامی بسوی سازمانيابی حزبی و يکی از وجوه اساسی سياست سازمانگری تشکل رزمنده انترناسيوناليستی برای دخالتگری سياسی، در شرايط متعارف سرمايه داری است. نهادهای غير حزبی دوران کنونی اما بر خلاف اشکال کهن سازمانگری «تودهای»، کانونهای کوچک و ايزوله شده مقاومت ضد سرمايهداری در مقابل قدرت و ايدئولوژي طبقه حاکم هستند. کانونها، ظرف فعاليت سلولهای پايه، تشکيلات انترناسيوناليستی، يعنی حوزهها، و صفوف مقدم ابراز وجود سياسی و اجتماعی جريان کمونيستی خواهند بود.
68. «کانون» نامی است که سازمان کمونيستی، در سطحی انتزاعی و تئوريک، بر نهادهای غير حزبی متکی بر چشم انداز انترناسيوناليستی مينهد. در سادهترين بيان ميتوان کانونهارا همچون گروههای مبارز متکی بر فعاليت جمعی بحث و مطالعه ناميد. گروههايی که بر متن مناسبات طبيعی در محيط کار و زيست شکل گرفته و تجلی گرايش اجتماعی کمونيسم و ماديت يافتن نظريات و مواضع سازمان انقلابی در نقد سرمايهداری میباشند. کانونها، نهادهای غيرحزبی سازمان انترناسيوناليستی در شرايط متعارف سرمايهداری میباشند. کانونها، محصول فعاليت حوزههای سازمانی برای ايجاد گروههای مبارز مبتنی بر دوستی در محيط زيست و کار بوده و در تداوم ترويج اهداف و مواضع سازمان انترناسيوناليستی و تشريح ضرورت تشکليابی کمونيستی توسط حوزههای سازمان انترنانسيوناليستی و به ابتکار انها شکل ميگيرند.
69. در جائيکه نقطه عزيمت حوزههای کمونيستی در سازماندهی، برنامه و علم انقلابی است، حرکت کانونها بر هويت اجتماعی و چشم انداز مبتنی بر تجارب عملی استوار است. کانونها حلقة اتصال آگاهی حسی و تجربی به آگاهی عقلانی و کمونيستی هستند. کانونها ظرف فعاليت حوزههای کمونيستی برای تکامل و انطباق جهتگيری عينی گرايش اجتماعی کمونيسم تا سطح مواضع و پلاتفرم کمونيستی میباشند. در جائيکه مناسبات اعضای سازمان کمونيستی بر پرنسيپها و ضوابط سياسیتشکيلاتی استوار است، مناسبات اعضای کانون، بر دوستیها و شناخت مبتنی بر روابط طبيعی در محيط کار و زيست بنا ميگردد. دوستی و رفاقتی که غالبا ناظر بر پيوند افراد با نظام ارزشی مشترک میباشد. کانونها، با اتکا بر فعاليتهای فکری و فرهنگی مبتنی بر رفاقت انسانی، ميکوشند تا نظام ارزشی حاکم بر مناسبات انسانی در جامعه بورژوا را به بوته نقدی کمونيستی بسپارند.
70. کانونها، شبکهای از عناصر مبارز هستند که بصورت تشکلهاي متنوع ژلاتينی ( انعطاف پذير) سازمان ميیابند. هدف اصلی فعاليت کانونها رشد فکری اعضاء آن بر متن مبارزات روزمره در عرصهای معين میباشد. کانونها ميتوانند به هر صورت يا شکل ممکن و متناسب با شرايط مشخص سازمان داده شوند: بصورت هستههای مخفی مطالعاتی در محيط کار، انجمن فرهنگی و آموزشی يا کتابخانه محلی و يا گروه کوهنوردی در محله کارگری، بصورت هستهای در تعاونی کارخانه يا گروه مستقل ترجمه و تحقيق دانشجویی، يا هر نهاد ديگری که مناسب باشد. اشکال سازمانيابی کانونها وابسته به عرصههای فعاليت و مبارزه (موضعی يا حوزهای) آنان و درجه رشد مبارزه طبقاتی خواهد بود. اين شکل از موجوديت اما تنها يک ظرف و امکان، بلکه يک نقطه آغاز برای ارتقاء کانون تا سرحد سازمانيابی کمونيستی، و نه تنزل فعاليت کمونيستی به سطوح ياد شده، میباشد. از همين رو، موجوديت گروهی يا تشکيلاتی کانون، به معنای برخورداری آن از هويت سياسی مستقل از تشکيلات انترناسيوناليستی نيست. فعاليت سازمانگرانه کادرهای تشکيلات انترناسيوناليستی در شکلگيری سلولهای پايه، يعنی حوزههای سازمانی و فعاليت حوزههای سازمانی در شکلگيری کانونها و سرانجام حرکت همه آنها در حضور سياسی سازمان انترناسيوناليستی تجلی مییابد.
71. مراکز کار و توليد، جبهه مقدم نبرد عليه نظام موجود هستند. عرصه توليد، بستر همبستگی و اتحاد انسانهايی است که بطور روزانه عمق بيعدالتی و بیحقوقی نهادينه شده نظم موجود را تجربه ميکنند. مهمترين عرصه شکل گيری کانونها، يعنی صنايع و کارخانجات، تحت کنترل رسمی تشکلهايی هستند که در واقع همچون پايگاه نيروهای امنيتی و سياسی دستگاه حاکم برای سرکوب يا مهار اعتراضات کارگری عمل ميکنند. با اين وجود، اعتراضات روزمره يک محصول طبيعی مناسبات مبتنی بر استثمار در مراکز توليد میباشد. در پس هر حرکت اعتراضی در محيط کار، هسته يا گروه معينی از کارگران قرار دارند. چنين جمعهايی در جايی محصول شکل گيری تدريجی حرکت اعتراضی و در جاي ديگر نقطه عزيمت برای شکل دادن به حرکت اعتراضی هستند. از همين رو، مبارزات روزمره محيط کار مناسبترين بستر برای شکل دادن «کانونها» است. اين مبارزات در عين حال برندهترين سلاح در مقابل تلاش بورژوازی برای تبديل کردن کارگران به شهروندان منفعل صاحب رای ميباشد.
72. کانونها تاکتيک سازمان انقلابی برای سازماندهی تودهای و ايجاد حزب بزرگ انقلابی به معنای سنتی کلمه نيستند. در شرايطی که ايدئولوژی طبقه حاکم بر کليه شئونات زندگی روزمره سيطره دارد، امکان تودهگير شدن سازمان کمونيستی وجود ندارد. پيشروی کمونيسم بمثابه آنتاگونيسم بورژوازی مشروط به ضعف و هزيمت بورژوازی و اين نيز بنوبه خود در گرو رشد مبارزه طبقاتی ميباشد. کمونيسم تنها زمانی تودهگير ميشود که پايههای اصلی نظامسرمايهداری بلرزه درآمده و سيطره ايدئولوژيک طبقه حاکم رو به سستی نهد. در اوضاع متعارف سرمايهداری، حيات سازمان کمونيستی و نهادهای غيرحزبی آن کماکان همچون گروههای نسبتا کوچک و ايزوله، بصورت کانونهای مقاومت موضعی تداوم خواهد يافت.
73. سازمان کمونيستی از همه اشکال ارتباطات انسانی و تکنولوژيک برای سازماندهی مبارزه بهره ميجويد. اما باور به ايجاد تشکلهای بزرگ تودهای يا امکان رقابت رسانهای و تبليغاتی با دستگاههای غولآسای ارتباطی طبقه حاکم «در عصر رسانه و اطلاعات»، بدون استحاله در سيستم سياسی موجود، توهم کودکانهای بيش نيست. با اين وجود، مشی کمونيستی در ساماندهی نهادهای غير حزبی، نه بر ايده ناممکن بودن غلبه بر سيطره ايدئولوژی حاکم در شرايط متعارف سرمايه، بلکه بر اين باور متکی است که ميان سبک کار حزب کمونيستی و حزب پارلمانتاريستی تفاوت کيفی وجود دارد. کانونها مراکز نقد حقايق ظاهرا بديهی هستند که نهادهای بورژوايی و تکنولوژی مدرن رسانهای با امواج عظيمی از تصاوير وتعابير بر اذهان ميليونی استثمار شوندگان تزريق ميکنند. امواجی که از طريق اتميزه کردن طبقات و گروههای همبسته به شهروندان منفرد، بازتوليد و تحکيم ايدئولوژی حاکم را عملی میسازند. در اين معنا، تشکلهای متکی بر تجمعات زنده و مسلح به چشمانداز کمونيستی را بايد به سان کانونهای کوچک مقاومت طبقاتی در مقابل سيطره بلامنازع ايدئولوژی حاکم تلقی نمود.
74. کانونها نهادهای غيرحزبی جنبش انترناسيوناليستی برای دخالتگری کمونيستی در مبارزه طبقاتی هستند. در شرايطی که تشکلهای طبقه حاکم، جبههای به وسعت تمامی عرصههای مبارزه، عليه طبقهکارگر و کمونيسم گشوده، در شرايطی که ميدان نبرد بطور کامل به تسخير دشمن در آمده و بخشی از خط حمله دشمن در پايگاههای سرمايه بنام کمونيسم، عليه کمونيسم تجهيز شده، در چنين شرایطی، کانونهای کمونيستی، سنگرهای مقاومت در ميدانی است که در محاصره کامل قرار دارد. در جائيکه وجه مشخصه کليه تشکلهای بورژوا، پذيرش پايههای اساسی نظام سرمايهداری يا ممانعت از سرنگونگی آن به بهانه لزوم طی مراحلی از انقلابات سياسی يا اصلاحات اقتصادی است، کانونها نهادهای مدافع لزوم انقلاب بلاواسطه کمونيستی هستند. هدف کانونها در دو چيز خلاصه ميشود: اول، تلاش برای سوق دادن مبارزات روزمره به اقدام مستقيم عليه سلطه سرمايه و دوم، ارتقاء مناسبات دوستانه کانون تا سطح یک گروه کوچک مسلح به نگرش کمونيستی. کانونها نطفه های پيشروی جنبش کمونيستی در هر اعتراض بنيادی به بيعدالتیهای نظام موجود و تجلی حضور مبارزان کمونيست در تمامی جبهههای نبرد برای رهايی بشر هستند. از همين رو نيز، کانونها اعتقاد به تباهی جناحهای راست و چپ سيستم سياسی سرمايه و لزوم سرنگونی اين نظام را در اسناد حرکت خود ذکر کرده و به تناسب شرایط سياسی، اين هدف را آشکارا اعلام ميدارند. در جائيکه تشکلها و جنبشهای موجود تجلی آکتيويسم و حرکت بیوقفه ماشين حزبی اين يا آن جناح سرمايه، برای جمعآوری آراء است، کانونهای کمونيستی به تلاش تزلزل ناپذير خود برای ارائه بديل کمونيستی ادامه ميدهند.
75. وضع قوانين کار و اصلاح آن به تناسب رشد مبارزه طبقاتی و همچنين ايجاد نهادهای قانونی و تشکلهای فرمايشی کارگری همگام با بهره گيری از پيشرفتهترين متدهای سازماندهی توليد و نيروی کار، مهمترين سلاح بورژوازی در مهار و کنترل مبارزات کارگری است. وظيفه اين نهادها، مانند اتحاديههای کارگری، ممانعت از شکلگيری اعتراضات مستقل و متکی بر همبستگی طبقاتی از طريق کنترل و مهار مبارزات ( با سازمان دادن اعتراضات نمايشی) میباشد. یکی از اهداف اصلی قوانين و نهادهای بورژوایی اين است تا استثمار شوندگان را متقاعد سازند که نظام موجود قابليت اصلاح کامل و تحقق بخشيدن عدالت را دارا ميباشد. در مقابل، يکی از اهداف سبک کار کمونيستی، اثبات ناممکن بودن اصلاح سرمايهداری و لزوم انتقال قدرت سياسی و اقتصادی به توليدکنندگان همبسته از طريق انقلاب کمونيستی است. در همين راستا، سبک کار کمونيستی معطوف به ارتقاء مبارزات روزمره گروههای پراکنده در محله و کارخانه، تا سطح يک مبارزه طبقاتی ( و لاجرم سياسی) است. کانونهای کمونيستی، از سويی با تمام قوا برای تبديل مبارزات مستقل به اقدام مستقيم عليه سرمايه ميکوشند و از سوي ديگر، اعتراضات سازمانيافته توسط نهادهای بورژوا برای مهار مبارزات مستقل را قويا محکوم ميکنند.
76. هر چقدر راههای قانونی برای هدايت اعتراضات به مجرای نهادهای رسمی بيشتر باشد، کنترل بورژوازی بر مبارزات کارگری نيز بيشتر است. اين امر نيز بنوبه خود در گرو اوضاع اقتصادی نظام موجود و درجه نفوذ ايدئولوژيک- تشکيلاتی طبقه حاکم در بين پرولتاريای يک جغرافياي سياسی معين است. تلاش برای ارتقاء خواستها و مبارزات کارگری تا سطح اقدامات فراقانونی برای عبور از تشکلهای رسمی کارگری يکی از وظايف رتين «کانونها» است. در محيط زيست، آنجا که گروههای اجتماعی دست به مبارزه عليه تضييقات موجود ميزنند، نقش کانونها ارتقاء سطح مبارزه و افشاء اقدامات سازمانيافته از بالا برای سرکوب يا کنترل اعتراضات اقشار مزبور است. بدين سان و با تلاش برای عبور از ظرفيتهای سياسی و اقتصادی نظام موجود در شرایطی مشخص، «کانونها» خواهند کوشيد تا اعتراضات روزانه در محيط زيست و کار تا سطح مبارزه ضد سرمايهداری ارتقاء دهند.
77. در شرايطی که گروههای کمونيستی و انقلابی کشورهای پيشرفته، با متدها و سبک کار غيرقانونی و فن مبارزه با پليس سياسی بيگانه هستند، يک مشکل اساسی گروههای انقلابی فعال در کشورهای پيرامونی، ناتوانی در استفاده از فرصتها و ظرفهای علنی است. از همين رو در شرايط سياسی تحت حاکميت اشکال غير دمکراتيک سرمايه، ايجاد کانونها متناسب با تکنيکهای تلفيق کار علنی و مخفی صورت ميگيرد. اما در صورت رشد هر «کانون» تا سر حد يک تشکل علنی غير حزبی در شرايطی مناسب، کانون مزبور، تباهی کل سيستم سياسی سرمايه و احزاب راست و چپ آن و اعتقاد به براندازی نظام سرمايهداری را در اسناد حرکت خود، رسما اعلام میکند. بدينسان حوزههای کمونيستی از مجرای سازماندهی کانونها، سمتگيری مبارزه ضد سرمايهداری افراد و گروههای معترض به صفوف نبرد کمونيستی را تسريع میسازند. سازماندهی تدريجی کانونهای کمونيستی، همچون مرحله تدارکاتی برای مواجه تشکيلات انترناسيوناليستی با شرايط انقلابی و تلاطم حاد سياسی است. شرایطی که کانونهای کمونيستی قادرند تا پيشاپيش ارگانهای بر آمده از جنبش انقلابی، کميتههای کارخانه، کميتههای اعتصاب، شوراها و گاردهای مسلح کارگری قرار گيرند.
78. وجود اقليتها و گروههای بزرگ اجتماعی که تحت تبعيض مضاعف در نظام سرمايهداری قرار دارند، در عين حال به معنای تشکليابی و مبارزه اين گروهها عليه بيعدالتیها و تضييقات مزبور است. تا آنجا که اين گونه از تشکليابی و مبارزه مستقل، بيعدالتیهای نظام طبقاتی را آماج اعتراض خويش ميکند، مورد حمايت سازمان کمونيستی خواهد بود. سياست عمومی تشکيلات انترناسيوناليستی، تلاش برای سوق يافتن فعالين چنين مبارزاتی بسوی کانونهای کمونيستی است. سياست مزبور مبتنی بر اين نظر است که سازمانيابی کمونيستی و اشکال غير حزبی سازمانيابی، تابع هيچگونه تفرقه ميان گروههای متعدد جنسی، قومی، نژادی و دستهبندیهای صنفی در ميان طبقه کارگر نخواهد بود. هرگونه سازمانيابی قومی، جنسی، نژادی و گروهی و حرفهای در انجمنها و سازمانهايی که پايههای اساسی نظامسرمايهداری را مورد حملهقرار نميدهند، موجب تفرقه در صفوف استثمار شوندگان و تضعيف مبارزه طبقاتی ميگردد. از همين رو سياست عمومی سازمان کمونيستی، تشويق گروههاي ياد شده به ايجاد کانونها و سازمانيابی در صف مبارزه کمونيستی خواهد بود.
79. فعاليت رتين و هدفمند برای سازماندهی مبارزات و مطالعات کانونها، یکی از وظايف پايهای حوزههای کمونيستی است. ساماندهی مباحث و مطالعات کانون، در پيوند با پاسخگويی به معضلات پيش روی کانون در عرصه مشخص فعاليت اعضای آن خواهد بود. در مناطق و عرصههايی که حوزه کمونیستی حضور ندارد، فعالين و سازماندهان کانون در تماس با تشکيلات انترناسيوناليستی، دست به ايجاد آن ميزنند. اما بطور کلی، حوزههای کمونيستی در نقش حلقه واسط ميان پراتيک عملی و نظری کانون و سازمان کمونيستی عمل ميکنند. در شرايطی که ايدئولوژی و فرهنگ بورژوايی تمامی پيکره اجتماع انسانی را در تارهای خويش تنيده، کانونهای کمونيستی، همچون بمهای ساعتی هستند که به محض شکلگيری شرايط انقلابی انفجار انقلابی و گسترش شعلههای انقلاب کمونيستی و تامين رهبری گاردهای مسلح شوراهای انقلابی در محله و کارخانه براندازی سرمايه را تسريع خواهند کرد. با بر آمد ارگانهای انقلابی و تودهای از دل شرایط انقلابی، کانونها نيز همانند ديگر نهادهای تشکيلات انترناسيوناليستی، در پيشاپيش صفوف نبرد انقلابی برای سرنگونگی سرمايهداری قرار خواهند گرفت.
80. وظايف اساسی کانونها در ساماندهی مطالعه و بحث، نافی اقدامات اعتراضی يا تبليغی آنان در شرايط ويژه سياسی نيست. در صورت پديدار شدن بحران و تلاطم سياسی، کانونها همچون مراکز سازمانيابی حرکتها و نمايشات کمونيستی عمل خواهند کرد. تظاهرات و گردهمايیهايی که با حمل پلاکاردها وسر دادن شعارهايی کمونيستی، بر لزوم براندازی نظام سرمايهداری و لغو مالکيت خصوصی از طريق انقلاب کمونيستی پای خواهند فشرد. پيام اصلی هرگونه حرکت اعتراضی و نمايشی کانونهای کمونيستی، تاکيد بر ضرورت براندازی نظامی است که بر استثمار و جنگ بنا شده و به دليل يک دوران طولانی جنايت عليه بشريت بايد جای خود را بيدرنگ به يک نظام عالیتر شايسته زندگی انسانی، نظام سوسياليستی بسپارد. بدينسان، کانونها در درجه اول مراکز مطالعه و بحث جهت ارتقاء آگاهی اعضاء با تکيه بر تئوری انقلابی هستند، اما آنجا که به حکم شرايط عينی و بحران سياسی، قادر به دخالتگری سياسی جمعی و اقدامات تبليغی شوند، ضرورت انقلاب قهرآميز برای براندازی سرمايهداری و برپايی جامعه کمونيستی را تبليغ خواهند کرد. چنين فعاليت هايی اما تحت نام و پرچم سازمان کمونيستی صورت ميگيرد. کانونهای کمونيستی پرچمدار سبککار نوين از طريق سازماندهی گروههای ترويج کمونيستی و همايش تبليغ کمونيستی خواهند بود.